Hypothalamic–pituitary axis
Hypothalamus เป็นศูนย์ประสานระบบต่อมไร้ท่อ รับข้อมูลจากสมอง ระบบประสาทอัตโนมัติ
สิ่งแวดล้อม เช่น แสงและอุณหภูมิ รวมถึง feedback จากฮอร์โมนส่วนปลาย
แล้วควบคุมการหลั่งฮอร์โมนจาก pituitary นอกจากนี้ยังควบคุมอุณหภูมิ
ความอยากอาหาร และ autonomic function
1. กายวิภาคสำคัญ
- Hypothalamus:
อยู่บริเวณฐานสมอง ใต้ third ventricle และเหนือ
optic chiasm กับ pituitary
- Pituitary:
อยู่ใน sella turcica ใต้ optic
chiasm เชื่อมกับ hypothalamus ผ่าน pituitary
stalk
- แบ่งเป็น 2 ส่วนที่มีต้นกำเนิดและกลไกควบคุมต่างกัน
|
ลักษณะ |
Anterior pituitary —
adenohypophysis |
Posterior pituitary —
neurohypophysis |
|
ต้นกำเนิดตัวอ่อน |
Rathke’s pouch จาก oral
ectoderm |
Neural ectoderm จากพื้น
forebrain |
|
โครงสร้างหลัก |
เซลล์ต่อมที่สร้างและหลั่งฮอร์โมน |
Axons และ nerve
terminals ของ neurons ใน hypothalamus |
|
การควบคุม |
Hypothalamic hormones ผ่าน portal circulation |
กระแสประสาทผ่าน hypothalamo-neurohypophysial
tract |
|
แหล่งเลือดสำคัญ |
Hypophyseal portal system |
Inferior hypophyseal artery |
|
การหลั่งฮอร์โมน |
สร้างและหลั่งจากเซลล์
anterior pituitary |
เก็บและหลั่ง vasopressin
และ oxytocin ซึ่งสร้างจาก hypothalamus |
2. Anterior pituitary: ควบคุมผ่าน portal
circulation
เส้นทาง: Hypothalamic neurons → ปล่อยฮอร์โมนที่ median eminence → primary capillary plexus → portal veins ลงมาตาม
stalk → secondary
capillary plexus ใน anterior pituitary
ระบบนี้ทำให้ hypothalamic hormones:
- ถึงเซลล์เป้าหมายได้รวดเร็วและมีความเข้มข้นสูง ก่อนถูกเจือจางใน systemic
circulation
- คงรูปแบบการหลั่งเป็นจังหวะ (pulsatile
secretion) ซึ่งสำคัญต่อการออกฤทธิ์ โดยเฉพาะ GnRH
- ตรวจพบในเลือดส่วนปลายได้น้อย
เนื่องจากมีความเข้มข้นต่ำและถูกสลายรวดเร็ว
Anterior pituitary ไม่มี major direct
arterial supply แต่พึ่งเลือดจาก portal system เป็นหลัก จึงไวต่อภาวะเลือดไปเลี้ยงไม่เพียงพอ
ความสำคัญทางคลินิก
- Postpartum
hemorrhage ร่วมกับ hypotension อาจทำให้ pituitary infarction และ hypopituitarism
หรือ Sheehan
syndrome
- เลือดดำจาก pituitary ระบายเข้าสู่ petrosal
sinuses → internal
jugular veins จึงมี pituitary hormones เข้มข้นสูง
และสามารถใช้เป็นตำแหน่งเก็บตัวอย่างเลือดเพื่อการวินิจฉัยเฉพาะทาง
3. Posterior pituitary: เชื่อมกับ hypothalamus
โดยตรง
ประกอบด้วย axons และ nerve
terminals ของ neurons ที่มี cell
bodies อยู่ใน supraoptic และ paraventricular nuclei
- Vasopressin หรือ ADH
และ oxytocin สร้างที่ hypothalamus
- ลำเลียงตาม axons ผ่าน pituitary stalk มายัง posterior pituitary
- หลั่งเข้าสู่ systemic circulation โดยตรง
- ได้รับเลือดจาก
inferior hypophyseal artery
จุดจำ: Posterior
pituitary เป็นตำแหน่งเก็บและปล่อยฮอร์โมน ส่วนแหล่งสร้างอยู่ใน hypothalamus
4. ผลของ pituitary stalk injury หรือ
stalk section
|
ระบบ |
ผลที่เกิดขึ้น |
กลไก |
|
Posterior pituitary |
สูญเสียการทำงานและการหลั่งฮอร์โมนได้ |
Axons ถูกตัดขาด
และอาจเกิด neuronal atrophy |
|
Anterior pituitary โดยรวม |
ขาดการควบคุมจาก hypothalamus |
Portal delivery ของ
hypothalamic hormones ถูกตัดขาด |
|
Prolactin |
เพิ่มขึ้น — stalk
effect |
Lactotrophs ไม่ได้รับ
inhibitory signals จาก hypothalamus |
แม้ portal supply ถูกตัดขาด
anterior pituitary อาจยังมีชีวิตอยู่ได้จากเลือดแดงที่มาเลี้ยงบางส่วน
และยังตอบสนองต่อ hypothalamic hormones หากมีระดับใน systemic
circulation สูงเพียงพอ
Clinical pearl: ก้อนที่กด pituitary
stalk สามารถทำให้ hyperprolactinemia ได้ แม้ก้อนนั้นไม่ได้สร้าง prolactin ดังนั้น prolactin สูงไม่ได้หมายถึง prolactinoma
เสมอไป
ประเด็นสำคัญ: Anterior pituitary รับคำสั่งผ่าน เลือด portal ส่วน posterior pituitary รับคำสั่งผ่าน axons; เมื่อ stalk เสียหาย
ฮอร์โมนหลายระบบอาจลดลง แต่ prolactin กลับเพิ่มขึ้นจากการสูญเสียการยับยั้ง
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น