Traumatic lower GU tract injury
Pelvic fracture + gross hematuria → ทำ retrograde cystography เพื่อประเมินกระเพาะปัสสาวะ หากมี เลือดที่รูเปิดท่อปัสสาวะ
หรือสงสัย urethral injury ในผู้ชาย ให้ทำ retrograde
urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley เพราะอาจบาดเจ็บทั้งสองตำแหน่งพร้อมกัน ในผู้ป่วยที่ยังไม่คงที่
ให้กู้ชีพและควบคุมเลือดออกจากการบาดเจ็บร่วมก่อน
1. กระเพาะปัสสาวะบาดเจ็บ
อาการชี้นำ ได้แก่ gross hematuria,
กดเจ็บเหนือหัวหน่าว ปัสสาวะไม่ได้ หรือมี peritonism จากปัสสาวะรั่วเข้าช่องท้อง ในผู้ป่วยที่คงที่ ให้ยืนยันด้วย retrograde CT
cystography หรือ conventional cystography โดยเติม dilute contrast ย้อนเข้ากระเพาะปัสสาวะให้พอประมาณ
300–350 mL ในผู้ใหญ่ การรอให้ IV contrast ขับลงกระเพาะปัสสาวะใน delayed
CT หรือ clamp Foley เพื่อรอให้กระเพาะปัสสาวะเต็ม
ให้การขยายกระเพาะปัสสาวะไม่เพียงพอสำหรับตัด bladder rupture.
|
ชนิดของ bladder
rupture |
การจัดการ |
|
Intraperitoneal |
มักฉีกที่ bladder
dome หลังแรงกระแทกขณะกระเพาะปัสสาวะเต็ม ต้อง ผ่าตัดซ่อม ใน
traumatic rupture |
|
Uncomplicated extraperitoneal จาก blunt trauma |
รักษาด้วย continuous
bladder drainage ผ่าน Foley และทำ cystography
ยืนยันการหายก่อนถอดสาย |
|
Complicated extraperitoneal |
ผ่าตัดซ่อม หากมี bladder neck injury, bone fragment ยื่นเข้ากระเพาะปัสสาวะ,
bladder wall entrapment หรือมี rectal/vaginal injury ร่วม พิจารณาซ่อมพร้อมกันหากกำลังผ่าตัดเปิดเพื่อรักษาการบาดเจ็บร่วม |
หลังผ่าตัดซ่อม ควรทำ cystography ก่อนถอดสายใน complex repair หรือเมื่อมีปัจจัยเสี่ยงแผลหายช้า ส่วน simple repair ที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงอาจถอดสายได้โดยไม่ต้องตรวจซ้ำตามแนวทาง EAU
2. ท่อปัสสาวะบาดเจ็บ
- เมื่อใดควรสงสัย — เลือดที่ meatus เป็นสัญญาณสำคัญ
แต่ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดให้เห็น ให้สงสัยเพิ่มเมื่อปัสสาวะไม่ได้ มี perineal/scrotal
ecchymosis หรือใส่สายไม่ผ่าน Pelvic fracture ชวนคิดถึง posterior injury ส่วน straddle injury มักกระทบ bulbar urethra ซึ่งอยู่ใน anterior
urethra.
- ตรวจอย่างไร — ผู้ชายใช้ RUG เป็นการตรวจหลัก หลีกเลี่ยงการใส่ Foley แบบ blind
ซ้ำเมื่อสงสัยบาดเจ็บ ในผู้หญิงที่มี pelvic fracture ร่วมกับเลือดที่ vaginal introitus, vaginal laceration หรือปัสสาวะคั่ง ให้ปรึกษา urology/gynecology เพื่อประเมินด้วย
cystourethroscopy และ vaginoscopy ตามข้อบ่งชี้.
- ระบายปัสสาวะอย่างไร — Partial injury อาจระบายด้วย urethral catheter ที่ใส่โดยทีมผู้ชำนาญหรือภายใต้
endoscopic guidance ส่วน complete
posterior disruption มักระบายด้วย suprapubic
catheter แล้ววางแผน delayed urethroplasty การทำ early endoscopic realignment เป็นทางเลือกในรายที่คัดเลือกแล้ว
หากมี pelvic fixation ให้ประสานแผนร่วมกับ orthopedics
3. การบาดเจ็บอวัยวะเพศภายนอกที่ต้องปรึกษา urology
ด่วน
|
ภาวะ |
ลักษณะและการจัดการ |
|
Penile fracture |
เสียง snap
ขณะแข็งตัว ตามด้วยปวด อวัยวะเพศอ่อนตัวทันที และบวมช้ำ
เป็นลักษณะคลาสสิก ให้ประเมินเพื่อ ผ่าตัดซ่อมโดยเร็ว หากมีเลือดที่ meatus,
gross hematuria หรือปัสสาวะไม่ได้ ให้ประเมิน urethral
injury ร่วมด้วย RUG หรือ urethroscopy |
|
Testicular rupture |
หลัง blunt
scrotal trauma ใช้ scrotal ultrasound ประเมิน tunica และแนวขอบของอัณฑะ หากพบ rupture
หรือผลตรวจไม่ชัดแต่ยังสงสัยสูง ให้ surgical
exploration เพื่อเพิ่มโอกาสสงวนอัณฑะ |
|
Penetrating scrotal injury หรือแผลลึกของ penis/perineum |
ประเมินเพื่อ exploration,
debridement และซ่อมตามโครงสร้างที่บาดเจ็บ ตรวจหา urethral
injury และประเมิน rectal/vaginal injury ตามแนวแผล |
หลัง urethral injury ควรติดตาม
urethral stricture, urinary incontinence และ sexual
dysfunction โดยเฉพาะหลัง pelvic
fracture–associated urethral injury
Bladder injury
Pelvic fracture ร่วมกับ gross hematuria เป็นข้อบ่งชี้ทำ retrograde cystography ในผู้ป่วยที่คงที่ หากสงสัย urethral injury ร่วมด้วย
เช่น มีเลือดที่ urethral meatus หรือ perineal
hematoma ให้ประเมินท่อปัสสาวะก่อนใส่ Foley โดยใช้
retrograde urethrogram (RUG) ในผู้ชาย
การรักษาขึ้นกับตำแหน่งที่ปัสสาวะรั่วและลักษณะของรอยฉีกขาด.
เมื่อใดควรสงสัย
- หลัง blunt trauma — มองหา gross hematuria, suprapubic tenderness และปัสสาวะลำบากหรือปัสสาวะไม่ได้
หากมีเพียง microscopic hematuria ร่วมกับ pelvic
fracture ให้พิจารณา cystography เมื่อรูปแบบกระดูกหักหรืออาการชวนสงสัยเพิ่มเติม.
- หลัง penetrating trauma หรือผ่าตัดอุ้งเชิงกราน — ประเมินตามแนวแผลหรือบริเวณผ่าตัด
หากหลังผ่าตัดมีปวดท้อง ท้องอืด ileus ปัสสาวะออกน้อย
หรือมีน้ำในช่องท้องที่อธิบายไม่ได้ ให้นึกถึง missed bladder injury.
- Intraperitoneal
rupture ที่วินิจฉัยช้า — อาจมาด้วย urinary ascites, peritonitis หรือ sepsis
ค่า BUN/creatinine อาจสูงจากการดูดซึมปัสสาวะผ่านเยื่อบุช่องท้อง จึงอาจมีลักษณะคล้าย AKI
การวินิจฉัย
ทำ CT cystography หรือ conventional retrograde cystography โดยเติม dilute water-soluble contrast ย้อนผ่านสายสวนประมาณ
300–350 mL ในผู้ใหญ่ ให้กระเพาะปัสสาวะขยายเพียงพอ การรอให้ IV contrast ขับลงกระเพาะปัสสาวะใน
delayed CT ยังพลาดรอยรั่วได้ หากผู้ป่วยต้อง laparotomy
ฉุกเฉิน ให้ควบคุมเลือดออกก่อนและตรวจ bladder dome โดยตรงเมื่อสงสัยการบาดเจ็บ
|
รูปแบบ |
ลักษณะบน cystography |
การจัดการ |
|
Traumatic intraperitoneal
rupture |
Contrast ล้อม bowel
loops หรือกระจายเข้า peritoneal cavity มักฉีกที่
bladder dome |
ผ่าตัดซ่อม เมื่อผู้ป่วยพร้อม เพื่อหยุดปัสสาวะรั่วเข้าช่องท้อง |
|
Uncomplicated extraperitoneal
rupture จาก blunt trauma |
Contrast อยู่รอบกระเพาะปัสสาวะหรือกระจายใน
extraperitoneal space |
Continuous Foley drainage โดยทั่วไปประมาณ 2–3 สัปดาห์ แล้วทำ cystography ก่อนถอดสาย |
|
Complicated extraperitoneal
rupture |
มี bladder
neck injury, เศษกระดูกยื่นเข้า bladder lumen,
rectal/vaginal injury ร่วม หรือมีลิ่มเลือดรบกวนการระบาย |
ปรึกษา urology
เพื่อซ่อมเร็ว หากมีแผน laparotomy
หรือ open pelvic fixation อยู่แล้ว
ให้หารือเรื่องซ่อมพร้อมกัน |
|
Combined intraperitoneal +
extraperitoneal rupture |
Contrast รั่วทั้งสองช่อง |
ผ่าตัดซ่อม และประเมิน bladder neck กับการบาดเจ็บร่วม |
ถ้ากระเพาะปัสสาวะแตกและมีลิ่มเลือดจน Foley ระบายไม่ดี
ควรให้ urology ประเมินเพื่อแก้การระบายโดยเร็ว แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ continuous
bladder irrigation เพื่อแก้ลิ่มเลือดอุดตัน
ข้อยกเว้นใน iatrogenic injury และการติดตาม
- Small
uncomplicated intraperitoneal perforation จาก endourologic
procedure อาจรักษาด้วย catheter drainage และเฝ้าระวังใกล้ชิดในรายที่คัดเลือกแล้วและไม่มี ileus หรือ peritonitis ข้อยกเว้นนี้ใช้กับการบาดเจ็บจากหัตถการบางราย
- ก่อนถอด Foley ให้ยืนยันการหายด้วย cystography ในรายที่รักษาแบบไม่ผ่าตัดหรือมี
complex repair โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับ trigone
หรือมีปัจจัยเสี่ยงแผลหายช้า หลัง simple repair ในผู้ป่วยความเสี่ยงต่ำ แนวทาง EAU อนุญาตให้ถอดสายโดยไม่ต้องทำ
cystography ซ้ำเป็นกิจวัตร
Posterior urethral injury
ในผู้ชายที่มี pelvic fracture ร่วมกับเลือดที่ urethral
meatus ให้สงสัย pelvic fracture urethral injury (PFUI) และทำ retrograde urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley
เมื่อผู้ป่วยคงที่ หากยังมีภาวะช็อกหรือสงสัยเลือดออกในอุ้งเชิงกราน
ให้กู้ชีพและควบคุมเลือดออกก่อน หากจำเป็นต้องระบายปัสสาวะเร่งด่วนแต่ยังทำ RUG
ไม่ได้ ให้ประสาน urology เพื่อพิจารณา suprapubic catheter และหลีกเลี่ยงการพยายามใส่ Foley แบบ blind ซ้ำ
การวินิจฉัยในห้องฉุกเฉิน
- อาการชี้นำ ได้แก่ เลือดที่ meatus, ปัสสาวะไม่ได้ร่วมกับกระเพาะปัสสาวะโป่ง
และ perineal/scrotal hematoma โดยเฉพาะหลัง pelvic
ring disruption หรือ pubic symphysis diastasis ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดที่ meatus และการคลำหา
high-riding prostate มีความไวต่ำ.
- RUG เป็นการตรวจหลักในผู้ชาย หากเห็น contrast รั่วและยังมี contrast
ผ่านเข้ากระเพาะปัสสาวะ สนับสนุน partial
disruption หากรั่วโดยไม่เห็น contrast เข้ากระเพาะปัสสาวะ ให้สงสัย complete
disruption ผลที่แยกสองภาวะไม่ได้ชัดอาจต้องประเมินเพิ่มด้วย
cystoscopy.
- ประเมิน bladder neck, bladder, rectum และ vagina ตามบริบท หากมี pelvic fracture + gross hematuria ให้ทำ retrograde cystography เพื่อประเมิน bladder rupture ร่วมด้วย
โดยประเมินความปลอดภัยของการเข้าถึงกระเพาะปัสสาวะก่อน
การระบายปัสสาวะและการซ่อม
|
ลักษณะการบาดเจ็บ |
แนวทาง |
|
Partial posterior urethral
injury |
ระบายด้วย urethral
catheter หากทีมผู้ชำนาญสามารถใส่ผ่านรอยโรคได้อย่างปลอดภัย
หรือใช้ suprapubic catheter หากใส่ไม่ผ่าน |
|
Complete posterior disruption จาก blunt pelvic fracture |
แนวทางหลักคือ suprapubic
diversion ตามด้วย delayed urethroplasty หลังอย่างน้อย
3 เดือน ใช้ช่วง 3–6 เดือน เพื่อให้การบาดเจ็บร่วมและสภาพผู้ป่วยฟื้นตัว |
|
ผู้ป่วยคงที่และเหมาะกับ
early endoscopic realignment |
เป็นทางเลือกในรายที่คัดเลือกแล้ว
หลีกเลี่ยงการพยายามใส่สายข้ามรอยโรคเป็นเวลานาน แม้ realignment สำเร็จยังมีความเสี่ยง urethral stricture และอาจต้อง
urethroplasty ภายหลัง |
|
มี bladder
neck หรือ rectal injury ร่วม |
ปรึกษา trauma
surgery และ urology แต่เนิ่น ๆ
เพราะการบาดเจ็บร่วมอาจต้องซ่อมหรือจัดการในระยะเฉียบพลัน |
ถ้าต้องใส่ suprapubic catheter แบบ percutaneous ควรยืนยันตำแหน่งและการโป่งของกระเพาะปัสสาวะด้วย
ultrasound เมื่อทำได้ เพราะ pelvic hematoma อาจดันกระเพาะปัสสาวะให้สูงกว่าปกติ หากมีแผน pelvic fixation ให้ประสานตำแหน่งสายและแผนผ่าตัดกับ
orthopedics
การติดตามและ definitive repair
ก่อนทำ delayed urethroplasty ใช้ RUG ร่วมกับ antegrade cystography ผ่าน suprapubic tract เพื่อวัดความยาวของ
defect และประเมิน bladder neck หรือ fistula
ผู้ป่วยส่วนใหญ่ซ่อมได้ด้วย perineal anastomotic
urethroplasty ในศูนย์ที่มีประสบการณ์ หลังรักษาให้ติดตาม urethral stricture,
urinary incontinence และ erectile dysfunction หากปัสสาวะพุ่งอ่อนลงหรือเริ่มมีปัสสาวะคั่ง ให้ประเมินการตีบซ้ำ
Male anterior urethra, scrotum, penis injury
หากสงสัยท่อปัสสาวะฉีกขาด ให้ทำ retrograde
urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley เมื่อผู้ป่วยคงที่ ส่วน penile fracture ที่อาการชัดเจน, suspected
testicular rupture, แผลทะลุถุงอัณฑะ และ penile amputation ควรปรึกษา urology ด่วนเพื่อประเมินการผ่าตัด
1. Anterior urethral injury
Straddle injury กด bulbar urethra เข้ากับกระดูกหัวหน่าว อาการชี้นำคือ เลือดที่ urethral meatus,
ปัสสาวะลำบากหรือปัสสาวะไม่ได้ และ perineal หรือ
scrotal hematoma ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดที่ meatus หากสงสัยให้ตรวจ RUG หรือ urethroscopy ตามบริบท และหลีกเลี่ยงการพยายามใส่สายสวนแบบ blind ซ้ำ
|
ลักษณะการบาดเจ็บ |
แนวทาง |
|
Blunt partial disruption |
ระบายปัสสาวะด้วย urethral
catheter หากทีมผู้ชำนาญใส่ผ่านได้อย่างปลอดภัย หรือใช้ suprapubic
catheter หากใส่ไม่ได้ |
|
Blunt complete disruption |
มักใช้ suprapubic
diversion แล้วประเมินเพื่อ delayed urethroplasty เมื่อขอบเขตการบาดเจ็บชัดขึ้น |
|
Uncomplicated penetrating
injury |
ส่วนใหญ่พิจารณา early
exploration และ primary repair หากเนื้อเยื่อยัง
viable |
|
Penetrating injury ที่สูญเสียเนื้อเยื่อมาก |
ระบายด้วย suprapubic
catheter และวางแผน staged reconstruction |
หลังรักษา
ให้ประเมินการหายของรอยรั่วก่อนถอดสายตามแผน urology และติดตาม
urethral stricture หากปัสสาวะพุ่งอ่อนลงหรือกลับมาคั่ง
2. Scrotal และ testicular trauma
- Blunt scrotal
trauma ที่สงสัย testicular injury ให้ตรวจ scrotal ultrasound with Doppler ลักษณะที่สนับสนุน testicular
rupture คือ loss of normal testicular
contour และ heterogeneous parenchyma หากพบ
rupture หรือผลตรวจไม่ชัดแต่ยังสงสัยสูง ให้ สำรวจและซ่อมโดยเร็ว เพื่อเพิ่มโอกาสสงวนอัณฑะ.
- Penetrating
scrotal injury ที่ทะลุ dartos โดยทั่วไปควร ผ่าตัดสำรวจ เพราะอาจมี
testicular injury แม้ ultrasound ไม่พบรอยโรคชัด.
- Contusion หรือ hematoma ที่ตรวจแล้วไม่พบ rupture
และ perfusion ยังดี อาจรักษาด้วย analgesia, scrotal
support และติดตามอาการ หากปวดหรือบวมมากขึ้น ก้อนเลือดโตขึ้น
หรือมีไข้ ให้ประเมินซ้ำ
3. Penile trauma
|
ภาวะ |
การประเมินและรักษา |
|
Penile fracture |
เสียง snap
ขณะองคชาตแข็งตัว ตามด้วยปวด อ่อนตัวทันที และบวมช้ำ
เป็นลักษณะคลาสสิกของ tunica albuginea rupture หากอาการชัดให้
ผ่าตัดซ่อมโดยเร็ว โดยไม่รอ imaging หากอาการก้ำกึ่ง
ใช้ ultrasound และพิจารณา MRI เมื่อยังวินิจฉัยไม่ได้ |
|
Penile fracture ร่วมกับสงสัย
urethral injury |
หากมีเลือดที่ meatus,
gross hematuria หรือปัสสาวะไม่ได้ ให้ประเมินด้วย RUG หรือ urethroscopy เพื่อวางแผนซ่อมร่วมกัน |
|
Deep penetrating wound หรือ degloving |
ประเมินความเสียหายของ
corpora, urethra และผิวหนัง แผลลึกที่สงสัยทะลุ tunica
albuginea ต้องประเมินเพื่อ exploration ส่วนการสูญเสียผิวหนังมากอาจต้อง
skin graft หรือ flap |
|
Penile amputation |
ควบคุมเลือดออกและประสานศูนย์ที่ทำ
microsurgical replantation ได้ทันที
ห่อชิ้นส่วนด้วยก๊อซชุบ sterile saline ใส่ถุงปิดสนิท
แล้ววางถุงบนภาชนะที่มีน้ำแข็ง โดยไม่ให้ชิ้นส่วนสัมผัสน้ำแข็งโดยตรง |
หลังบาดเจ็บรุนแรง ควรติดตาม การปัสสาวะ
การแข็งตัวและความโค้งขององคชาต รวมถึง testicular viability ตามอวัยวะที่บาดเจ็บ และหารือเรื่อง fertility หากบาดเจ็บอัณฑะรุนแรงหรือทั้งสองข้าง