Shellfish & pufferfish poisoning
หลักสำคัญ (Key points)
- ผู้ป่วยมักกินอาหารทะเลที่ “ดู/กลิ่น/รสปกติ” แล้วเกิดอาการ ภายในนาที–ชั่วโมง
- Toxin ส่วนใหญ่ heat-stable →
ต้ม/ย่าง/แช่แข็ง “ไม่ทำลายพิษ”
- Diagnosis
อาศัย food history + time-to-onset + clinical
pattern; ยืนยันด้วย toxin testing (food/urine)
เมื่อทำได้ และควร แจ้งหน่วยงานสาธารณสุข หากสงสัย outbreak
- Treatment
หลักคือ supportive care + airway/ventilation เมื่อมี neuroparalysis/resp failure; บางกลุ่มพิจารณา
activated charcoal ถ้ามาเร็วและรุนแรง
1) แยกโรคแบบเร็ว: “กินอะไร + onset +
syndrome”
A) Paralytic Shellfish Poisoning (PSP) — saxitoxins
- Vector:
bivalves (mussels/clams/oysters/scallops), บางพื้นที่พบใน crabs/snails;
เชื่อมโยงกับ algal bloom (“red tide”) ได้แต่ไม่จำเป็นต้องเห็น
red tide
- MOA:
block voltage-gated sodium channels
- Onset:
นาที–≤4 ชม.
- Clinical
pattern: เด่นที่ neurotoxicity
perioral tingling → paresthesias, dizziness/ataxia, dysphagia → weakness/paralysis, brainstem dysfunction → respiratory failure - Severity:
fatality (ถ้าไม่ได้ดูแล) สูงได้; ตายได้ภายใน
2–12 ชม.
- Tx:
supportive, เฝ้าระวัง/จัดการ airway,
intubation + mechanical ventilation เมื่อจำเป็น
B) Neurotoxic Shellfish Poisoning (NSP) — brevetoxins
(Karenia brevis)
- Epi:
มักเจอแถบ Gulf of Mexico/Caribbean/SE US; เกี่ยวข้อง “red tide”
- MOA:
increase sodium channel permeability
- Onset:
30 นาที–3 ชม.
- 2
syndromes
1.
Ingestion: GI (N/V/D/abdominal pain) +
neuro (paresthesias, dizziness, ataxia, myalgias) และอาจมี temperature
dysesthesia / hot-cold reversal
2.
Inhalation (ARTRI): sea spray → nasal/respiratory
irritation, rhinorrhea, bronchospasm (asthma/COPD เสี่ยง)
- Tx
- Ingestion:
fluids, antiemetics; บางรายพิจารณา activated
charcoal ถ้ามาเร็ว (หลักฐาน outcome จำกัด)
- Inhalation:
inhaled bronchodilator (albuterol) + supportive
- Prognosis:
โดยมากหายภายใน ~72 ชม., มักไม่ fatal
C) Diarrheic Shellfish Poisoning (DSP) — okadaic acid
(และ toxins อื่น)
- Vector:
bivalves โดยเฉพาะ mussels/scallops
- MOA:
protein phosphatase inhibitor →
secretory diarrhea
- Onset:
มัก ≤2 ชม.
- Clinical
pattern: GI เด่น (diarrhea, cramps, N/V ±
chills) แทบไม่มี neuro
- Duration:
หายเองใน 2–3 วัน
- Tx:
supportive (oral/IV rehydration, antiemetics)
D) Pufferfish poisoning (Tetrodotoxin; TTX) — fugu
- Vector:
pufferfish โดยเฉพาะ liver/viscera/skin (พิษไม่ถูกทำลายด้วยการปรุง)
- MOA:
block voltage-gated sodium channels (คล้าย PSP
แต่คนละ toxin); มีผลต่อ smooth/skeletal
muscle ได้
- Onset:
rapid (นาที–ชั่วโมง)
- Clinical
pattern: neuroparalytic syndrome
perioral numbness/paresthesias, weakness, dizziness, N/V → areflexia → paralysis, hypotension, respiratory failure
ผู้ป่วยอาจ “รู้สึกตัวดี” แต่ขยับไม่ได้ - Tx
- Supportive
+ airway/ventilation เป็นหัวใจ
- ถ้ามาภายใน ~1 ชม. และยัง airway safe:
หลายแหล่งแนะนำ GI decontamination / activated
charcoal (หลักฐาน outcome จำกัดแต่ใช้เพราะอาจรุนแรง)
- Anticholinesterase
(neostigmine/edrophonium): มีรายงานช่วยบางราย
แต่ไม่สม่ำเสมอ (edrophonium ไม่ได้มีใช้ทั่วไป)
E) Amnesic Shellfish Poisoning (ASP) — domoic acid
- Vector:
mussels/scallops/razor clams ฯลฯ (สัมพันธ์กับ diatoms
Pseudonitzschia)
- MOA:
glutamate analog → excitotoxicity
(hippocampus/amygdala)
- Clinical
pattern: GI ก่อน (diarrhea/cramps) → ตามด้วย headache,
disorientation, short-term memory loss; severe: seizures,
ophthalmoplegia, coma
- Risk:
อายุ >65 ปีเสี่ยงอาการรุนแรง/amnestic
sequelae
- Tx:
supportive; treat seizures promptly (benzodiazepines เช่น
lorazepam); บางผู้เชี่ยวชาญพิจารณา activated
charcoal ถ้ามาเร็ว
2) Approach ใน ER/OPD (ใช้ได้จริง)
Step 1: Focused history (ต้องถามให้ครบ)
- อาหาร: ชนิด seafood (bivalves? pufferfish?), แหล่งที่มา (commercial vs self-harvest), สถานที่/ช่วงที่มี
algal bloom/red tide หรือไม่
- Time-to-onset
หลัง ingestion (minutes vs 2 hr vs 3 hr vs >6 hr)
- อาการเด่น: neuro (paresthesia, ataxia, weakness,
dysphagia, paralysis) vs GI vs respiratory irritation จากการสูด aerosol
- ผู้ร่วมรับประทานมีอาการคล้ายกันไหม (cluster/outbreak)
Step 2: Triage & red flags
- Airway
risk: dysphagia, pooled secretions, weak cough, progressive weakness,
hypoventilation
- Neuroparalysis
/ brainstem signs
- Hemodynamic
instability (hypotension)
- Seizure/AMS
→ ทำ ABCs, monitor, เตรียม intubation/ventilation
Step 3: Labs/Tests (เลือกตามภาพรวม)
- ส่วนใหญ่ dx เป็น clinical; labs เพื่อ severity/complications
- ถ้าสงสัย outbreak/ต้อง confirm: เก็บตัวอย่างอาหาร/urine (ตามแนวทางท้องถิ่น)
และ แจ้ง public health
- Differential
สำคัญเมื่อมี neuroparalysis: botulism, severe
ciguatera, stroke/GBS ฯลฯ (ใช้ pattern + food history
ช่วยแยก)
Step 4: Treatment (supportive เป็นหลัก)
- Airway/ventilation
เมื่อมี respiratory compromise (PSP/TTX เด่น)
- Fluids
+ antiemetics (NSP/DSP/ASP)
- Bronchodilator
ถ้าเป็น ARTRI/bronchospasm (NSP inhalation)
- Activated
charcoal: พิจารณาเมื่อ มาเร็ว (มัก <1 hr) + severe toxin concern (TTX/ASP/NSP บางราย) โดยชั่ง airway safety
3) One-line mnemonic (จำเร็ว)
- PSP/TTX
= Paralysis (Na channel block →
respiratory failure)
- NSP
= Neuro + GI + “Red tide/resp irritation” (brevetoxin; hot-cold
dysesthesia ได้)
- DSP
= Diarrhea dominant (okadaic acid)
- ASP
= Amnesia (domoic acid →
memory loss/seizures)
