วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

Traumatic lower GU tract injury

Traumatic lower GU tract injury

Pelvic fracture + gross hematuria → ทำ retrograde cystography เพื่อประเมินกระเพาะปัสสาวะ หากมี เลือดที่รูเปิดท่อปัสสาวะ หรือสงสัย urethral injury ในผู้ชาย ให้ทำ retrograde urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley เพราะอาจบาดเจ็บทั้งสองตำแหน่งพร้อมกัน ในผู้ป่วยที่ยังไม่คงที่ ให้กู้ชีพและควบคุมเลือดออกจากการบาดเจ็บร่วมก่อน

1. กระเพาะปัสสาวะบาดเจ็บ

อาการชี้นำ ได้แก่ gross hematuria, กดเจ็บเหนือหัวหน่าว ปัสสาวะไม่ได้ หรือมี peritonism จากปัสสาวะรั่วเข้าช่องท้อง ในผู้ป่วยที่คงที่ ให้ยืนยันด้วย retrograde CT cystography หรือ conventional cystography โดยเติม dilute contrast ย้อนเข้ากระเพาะปัสสาวะให้พอประมาณ 300–350 mL ในผู้ใหญ่ การรอให้ IV contrast ขับลงกระเพาะปัสสาวะใน delayed CT หรือ clamp Foley เพื่อรอให้กระเพาะปัสสาวะเต็ม ให้การขยายกระเพาะปัสสาวะไม่เพียงพอสำหรับตัด bladder rupture.

ชนิดของ bladder rupture

การจัดการ

Intraperitoneal

มักฉีกที่ bladder dome หลังแรงกระแทกขณะกระเพาะปัสสาวะเต็ม ต้อง ผ่าตัดซ่อม ใน traumatic rupture

Uncomplicated extraperitoneal จาก blunt trauma

รักษาด้วย continuous bladder drainage ผ่าน Foley และทำ cystography ยืนยันการหายก่อนถอดสาย

Complicated extraperitoneal

ผ่าตัดซ่อม หากมี bladder neck injury, bone fragment ยื่นเข้ากระเพาะปัสสาวะ, bladder wall entrapment หรือมี rectal/vaginal injury ร่วม พิจารณาซ่อมพร้อมกันหากกำลังผ่าตัดเปิดเพื่อรักษาการบาดเจ็บร่วม

หลังผ่าตัดซ่อม ควรทำ cystography ก่อนถอดสายใน complex repair หรือเมื่อมีปัจจัยเสี่ยงแผลหายช้า ส่วน simple repair ที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงอาจถอดสายได้โดยไม่ต้องตรวจซ้ำตามแนวทาง EAU

2. ท่อปัสสาวะบาดเจ็บ

  • เมื่อใดควรสงสัย — เลือดที่ meatus เป็นสัญญาณสำคัญ แต่ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดให้เห็น ให้สงสัยเพิ่มเมื่อปัสสาวะไม่ได้ มี perineal/scrotal ecchymosis หรือใส่สายไม่ผ่าน Pelvic fracture ชวนคิดถึง posterior injury ส่วน straddle injury มักกระทบ bulbar urethra ซึ่งอยู่ใน anterior urethra.
  • ตรวจอย่างไร — ผู้ชายใช้ RUG เป็นการตรวจหลัก หลีกเลี่ยงการใส่ Foley แบบ blind ซ้ำเมื่อสงสัยบาดเจ็บ ในผู้หญิงที่มี pelvic fracture ร่วมกับเลือดที่ vaginal introitus, vaginal laceration หรือปัสสาวะคั่ง ให้ปรึกษา urology/gynecology เพื่อประเมินด้วย cystourethroscopy และ vaginoscopy ตามข้อบ่งชี้.
  • ระบายปัสสาวะอย่างไร — Partial injury อาจระบายด้วย urethral catheter ที่ใส่โดยทีมผู้ชำนาญหรือภายใต้ endoscopic guidance ส่วน complete posterior disruption มักระบายด้วย suprapubic catheter แล้ววางแผน delayed urethroplasty การทำ early endoscopic realignment เป็นทางเลือกในรายที่คัดเลือกแล้ว หากมี pelvic fixation ให้ประสานแผนร่วมกับ orthopedics

3. การบาดเจ็บอวัยวะเพศภายนอกที่ต้องปรึกษา urology ด่วน

ภาวะ

ลักษณะและการจัดการ

Penile fracture

เสียง snap ขณะแข็งตัว ตามด้วยปวด อวัยวะเพศอ่อนตัวทันที และบวมช้ำ เป็นลักษณะคลาสสิก ให้ประเมินเพื่อ ผ่าตัดซ่อมโดยเร็ว หากมีเลือดที่ meatus, gross hematuria หรือปัสสาวะไม่ได้ ให้ประเมิน urethral injury ร่วมด้วย RUG หรือ urethroscopy

Testicular rupture

หลัง blunt scrotal trauma ใช้ scrotal ultrasound ประเมิน tunica และแนวขอบของอัณฑะ หากพบ rupture หรือผลตรวจไม่ชัดแต่ยังสงสัยสูง ให้ surgical exploration เพื่อเพิ่มโอกาสสงวนอัณฑะ

Penetrating scrotal injury หรือแผลลึกของ penis/perineum

ประเมินเพื่อ exploration, debridement และซ่อมตามโครงสร้างที่บาดเจ็บ ตรวจหา urethral injury และประเมิน rectal/vaginal injury ตามแนวแผล

หลัง urethral injury ควรติดตาม urethral stricture, urinary incontinence และ sexual dysfunction โดยเฉพาะหลัง pelvic fracture–associated urethral injury


Bladder injury

Pelvic fracture ร่วมกับ gross hematuria เป็นข้อบ่งชี้ทำ retrograde cystography ในผู้ป่วยที่คงที่ หากสงสัย urethral injury ร่วมด้วย เช่น มีเลือดที่ urethral meatus หรือ perineal hematoma ให้ประเมินท่อปัสสาวะก่อนใส่ Foley โดยใช้ retrograde urethrogram (RUG) ในผู้ชาย การรักษาขึ้นกับตำแหน่งที่ปัสสาวะรั่วและลักษณะของรอยฉีกขาด.

เมื่อใดควรสงสัย

  • หลัง blunt trauma — มองหา gross hematuria, suprapubic tenderness และปัสสาวะลำบากหรือปัสสาวะไม่ได้ หากมีเพียง microscopic hematuria ร่วมกับ pelvic fracture ให้พิจารณา cystography เมื่อรูปแบบกระดูกหักหรืออาการชวนสงสัยเพิ่มเติม.
  • หลัง penetrating trauma หรือผ่าตัดอุ้งเชิงกราน — ประเมินตามแนวแผลหรือบริเวณผ่าตัด หากหลังผ่าตัดมีปวดท้อง ท้องอืด ileus ปัสสาวะออกน้อย หรือมีน้ำในช่องท้องที่อธิบายไม่ได้ ให้นึกถึง missed bladder injury.
  • Intraperitoneal rupture ที่วินิจฉัยช้า — อาจมาด้วย urinary ascites, peritonitis หรือ sepsis ค่า BUN/creatinine อาจสูงจากการดูดซึมปัสสาวะผ่านเยื่อบุช่องท้อง จึงอาจมีลักษณะคล้าย AKI

การวินิจฉัย

ทำ CT cystography หรือ conventional retrograde cystography โดยเติม dilute water-soluble contrast ย้อนผ่านสายสวนประมาณ 300–350 mL ในผู้ใหญ่ ให้กระเพาะปัสสาวะขยายเพียงพอ การรอให้ IV contrast ขับลงกระเพาะปัสสาวะใน delayed CT ยังพลาดรอยรั่วได้ หากผู้ป่วยต้อง laparotomy ฉุกเฉิน ให้ควบคุมเลือดออกก่อนและตรวจ bladder dome โดยตรงเมื่อสงสัยการบาดเจ็บ

รูปแบบ

ลักษณะบน cystography

การจัดการ

Traumatic intraperitoneal rupture

Contrast ล้อม bowel loops หรือกระจายเข้า peritoneal cavity มักฉีกที่ bladder dome

ผ่าตัดซ่อม เมื่อผู้ป่วยพร้อม เพื่อหยุดปัสสาวะรั่วเข้าช่องท้อง

Uncomplicated extraperitoneal rupture จาก blunt trauma

Contrast อยู่รอบกระเพาะปัสสาวะหรือกระจายใน extraperitoneal space

Continuous Foley drainage โดยทั่วไปประมาณ 2–3 สัปดาห์ แล้วทำ cystography ก่อนถอดสาย

Complicated extraperitoneal rupture

มี bladder neck injury, เศษกระดูกยื่นเข้า bladder lumen, rectal/vaginal injury ร่วม หรือมีลิ่มเลือดรบกวนการระบาย

ปรึกษา urology เพื่อซ่อมเร็ว หากมีแผน laparotomy หรือ open pelvic fixation อยู่แล้ว ให้หารือเรื่องซ่อมพร้อมกัน

Combined intraperitoneal + extraperitoneal rupture

Contrast รั่วทั้งสองช่อง

ผ่าตัดซ่อม และประเมิน bladder neck กับการบาดเจ็บร่วม

ถ้ากระเพาะปัสสาวะแตกและมีลิ่มเลือดจน Foley ระบายไม่ดี ควรให้ urology ประเมินเพื่อแก้การระบายโดยเร็ว แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ continuous bladder irrigation เพื่อแก้ลิ่มเลือดอุดตัน

ข้อยกเว้นใน iatrogenic injury และการติดตาม

  • Small uncomplicated intraperitoneal perforation จาก endourologic procedure อาจรักษาด้วย catheter drainage และเฝ้าระวังใกล้ชิดในรายที่คัดเลือกแล้วและไม่มี ileus หรือ peritonitis ข้อยกเว้นนี้ใช้กับการบาดเจ็บจากหัตถการบางราย
  • ก่อนถอด Foley ให้ยืนยันการหายด้วย cystography ในรายที่รักษาแบบไม่ผ่าตัดหรือมี complex repair โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับ trigone หรือมีปัจจัยเสี่ยงแผลหายช้า หลัง simple repair ในผู้ป่วยความเสี่ยงต่ำ แนวทาง EAU อนุญาตให้ถอดสายโดยไม่ต้องทำ cystography ซ้ำเป็นกิจวัตร

Posterior urethral injury

ในผู้ชายที่มี pelvic fracture ร่วมกับเลือดที่ urethral meatus ให้สงสัย pelvic fracture urethral injury (PFUI) และทำ retrograde urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley เมื่อผู้ป่วยคงที่ หากยังมีภาวะช็อกหรือสงสัยเลือดออกในอุ้งเชิงกราน ให้กู้ชีพและควบคุมเลือดออกก่อน หากจำเป็นต้องระบายปัสสาวะเร่งด่วนแต่ยังทำ RUG ไม่ได้ ให้ประสาน urology เพื่อพิจารณา suprapubic catheter และหลีกเลี่ยงการพยายามใส่ Foley แบบ blind ซ้ำ

การวินิจฉัยในห้องฉุกเฉิน

  • อาการชี้นำ ได้แก่ เลือดที่ meatus, ปัสสาวะไม่ได้ร่วมกับกระเพาะปัสสาวะโป่ง และ perineal/scrotal hematoma โดยเฉพาะหลัง pelvic ring disruption หรือ pubic symphysis diastasis ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดที่ meatus และการคลำหา high-riding prostate มีความไวต่ำ.
  • RUG เป็นการตรวจหลักในผู้ชาย หากเห็น contrast รั่วและยังมี contrast ผ่านเข้ากระเพาะปัสสาวะ สนับสนุน partial disruption หากรั่วโดยไม่เห็น contrast เข้ากระเพาะปัสสาวะ ให้สงสัย complete disruption ผลที่แยกสองภาวะไม่ได้ชัดอาจต้องประเมินเพิ่มด้วย cystoscopy.
  • ประเมิน bladder neck, bladder, rectum และ vagina ตามบริบท หากมี pelvic fracture + gross hematuria ให้ทำ retrograde cystography เพื่อประเมิน bladder rupture ร่วมด้วย โดยประเมินความปลอดภัยของการเข้าถึงกระเพาะปัสสาวะก่อน

การระบายปัสสาวะและการซ่อม

ลักษณะการบาดเจ็บ

แนวทาง

Partial posterior urethral injury

ระบายด้วย urethral catheter หากทีมผู้ชำนาญสามารถใส่ผ่านรอยโรคได้อย่างปลอดภัย หรือใช้ suprapubic catheter หากใส่ไม่ผ่าน

Complete posterior disruption จาก blunt pelvic fracture

แนวทางหลักคือ suprapubic diversion ตามด้วย delayed urethroplasty หลังอย่างน้อย 3 เดือน ใช้ช่วง 3–6 เดือน เพื่อให้การบาดเจ็บร่วมและสภาพผู้ป่วยฟื้นตัว

ผู้ป่วยคงที่และเหมาะกับ early endoscopic realignment

เป็นทางเลือกในรายที่คัดเลือกแล้ว หลีกเลี่ยงการพยายามใส่สายข้ามรอยโรคเป็นเวลานาน แม้ realignment สำเร็จยังมีความเสี่ยง urethral stricture และอาจต้อง urethroplasty ภายหลัง

มี bladder neck หรือ rectal injury ร่วม

ปรึกษา trauma surgery และ urology แต่เนิ่น ๆ เพราะการบาดเจ็บร่วมอาจต้องซ่อมหรือจัดการในระยะเฉียบพลัน

ถ้าต้องใส่ suprapubic catheter แบบ percutaneous ควรยืนยันตำแหน่งและการโป่งของกระเพาะปัสสาวะด้วย ultrasound เมื่อทำได้ เพราะ pelvic hematoma อาจดันกระเพาะปัสสาวะให้สูงกว่าปกติ หากมีแผน pelvic fixation ให้ประสานตำแหน่งสายและแผนผ่าตัดกับ orthopedics

การติดตามและ definitive repair

ก่อนทำ delayed urethroplasty ใช้ RUG ร่วมกับ antegrade cystography ผ่าน suprapubic tract เพื่อวัดความยาวของ defect และประเมิน bladder neck หรือ fistula ผู้ป่วยส่วนใหญ่ซ่อมได้ด้วย perineal anastomotic urethroplasty ในศูนย์ที่มีประสบการณ์ หลังรักษาให้ติดตาม urethral stricture, urinary incontinence และ erectile dysfunction หากปัสสาวะพุ่งอ่อนลงหรือเริ่มมีปัสสาวะคั่ง ให้ประเมินการตีบซ้ำ


Male anterior urethra, scrotum, penis injury

หากสงสัยท่อปัสสาวะฉีกขาด ให้ทำ retrograde urethrogram (RUG) ก่อนใส่ Foley เมื่อผู้ป่วยคงที่ ส่วน penile fracture ที่อาการชัดเจน, suspected testicular rupture, แผลทะลุถุงอัณฑะ และ penile amputation ควรปรึกษา urology ด่วนเพื่อประเมินการผ่าตัด

1. Anterior urethral injury

Straddle injury กด bulbar urethra เข้ากับกระดูกหัวหน่าว อาการชี้นำคือ เลือดที่ urethral meatus, ปัสสาวะลำบากหรือปัสสาวะไม่ได้ และ perineal หรือ scrotal hematoma ผู้ป่วยบางรายไม่มีเลือดที่ meatus หากสงสัยให้ตรวจ RUG หรือ urethroscopy ตามบริบท และหลีกเลี่ยงการพยายามใส่สายสวนแบบ blind ซ้ำ

ลักษณะการบาดเจ็บ

แนวทาง

Blunt partial disruption

ระบายปัสสาวะด้วย urethral catheter หากทีมผู้ชำนาญใส่ผ่านได้อย่างปลอดภัย หรือใช้ suprapubic catheter หากใส่ไม่ได้

Blunt complete disruption

มักใช้ suprapubic diversion แล้วประเมินเพื่อ delayed urethroplasty เมื่อขอบเขตการบาดเจ็บชัดขึ้น

Uncomplicated penetrating injury

ส่วนใหญ่พิจารณา early exploration และ primary repair หากเนื้อเยื่อยัง viable

Penetrating injury ที่สูญเสียเนื้อเยื่อมาก

ระบายด้วย suprapubic catheter และวางแผน staged reconstruction

หลังรักษา ให้ประเมินการหายของรอยรั่วก่อนถอดสายตามแผน urology และติดตาม urethral stricture หากปัสสาวะพุ่งอ่อนลงหรือกลับมาคั่ง

2. Scrotal และ testicular trauma

  • Blunt scrotal trauma ที่สงสัย testicular injury ให้ตรวจ scrotal ultrasound with Doppler ลักษณะที่สนับสนุน testicular rupture คือ loss of normal testicular contour และ heterogeneous parenchyma หากพบ rupture หรือผลตรวจไม่ชัดแต่ยังสงสัยสูง ให้ สำรวจและซ่อมโดยเร็ว เพื่อเพิ่มโอกาสสงวนอัณฑะ.
  • Penetrating scrotal injury ที่ทะลุ dartos โดยทั่วไปควร ผ่าตัดสำรวจ เพราะอาจมี testicular injury แม้ ultrasound ไม่พบรอยโรคชัด.
  • Contusion หรือ hematoma ที่ตรวจแล้วไม่พบ rupture และ perfusion ยังดี อาจรักษาด้วย analgesia, scrotal support และติดตามอาการ หากปวดหรือบวมมากขึ้น ก้อนเลือดโตขึ้น หรือมีไข้ ให้ประเมินซ้ำ

3. Penile trauma

ภาวะ

การประเมินและรักษา

Penile fracture

เสียง snap ขณะองคชาตแข็งตัว ตามด้วยปวด อ่อนตัวทันที และบวมช้ำ เป็นลักษณะคลาสสิกของ tunica albuginea rupture หากอาการชัดให้ ผ่าตัดซ่อมโดยเร็ว โดยไม่รอ imaging หากอาการก้ำกึ่ง ใช้ ultrasound และพิจารณา MRI เมื่อยังวินิจฉัยไม่ได้

Penile fracture ร่วมกับสงสัย urethral injury

หากมีเลือดที่ meatus, gross hematuria หรือปัสสาวะไม่ได้ ให้ประเมินด้วย RUG หรือ urethroscopy เพื่อวางแผนซ่อมร่วมกัน

Deep penetrating wound หรือ degloving

ประเมินความเสียหายของ corpora, urethra และผิวหนัง แผลลึกที่สงสัยทะลุ tunica albuginea ต้องประเมินเพื่อ exploration ส่วนการสูญเสียผิวหนังมากอาจต้อง skin graft หรือ flap

Penile amputation

ควบคุมเลือดออกและประสานศูนย์ที่ทำ microsurgical replantation ได้ทันที ห่อชิ้นส่วนด้วยก๊อซชุบ sterile saline ใส่ถุงปิดสนิท แล้ววางถุงบนภาชนะที่มีน้ำแข็ง โดยไม่ให้ชิ้นส่วนสัมผัสน้ำแข็งโดยตรง

หลังบาดเจ็บรุนแรง ควรติดตาม การปัสสาวะ การแข็งตัวและความโค้งขององคชาต รวมถึง testicular viability ตามอวัยวะที่บาดเจ็บ และหารือเรื่อง fertility หากบาดเจ็บอัณฑะรุนแรงหรือทั้งสองข้าง

 

Traumatic upper GU tract injury

Traumatic upper GU tract injury

Hematuria และ FAST ใช้ตัดการบาดเจ็บของไตหรือท่อไตไม่ได้ หากกลไกบาดเจ็บน่าสงสัยและผู้ป่วยคงที่ ให้ทำ CT abdomen/pelvis with IV contrast พร้อม delayed excretory phase เมื่อสงสัย collecting system หรือ ureteral injury หากผู้ป่วยยังไม่คงที่และมีข้อบ่งชี้ผ่าตัดฉุกเฉิน ให้ควบคุมเลือดออกโดยไม่รอ CT.

1. เมื่อใดควรสงสัยและส่ง CT

สถานการณ์

การประเมิน

Blunt trauma + gross hematuria หรือ microscopic hematuria + SBP <90 mmHg

ส่ง contrast-enhanced CT เมื่อผู้ป่วยคงที่พอสำหรับการตรวจ

กลไกหรือการตรวจร่างกายน่าสงสัย แม้ไม่มี hematuria

ส่ง CT หากมี rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก, flank ecchymosis, lower rib fracture หรือแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ไตหรือท่อไต

สงสัย ureteral หรือ ureteropelvic junction (UPJ) injury

ระบุให้ทำ delayed excretory images ประมาณ 10 นาที และพิจารณาถ่ายช้ากว่านั้นหาก contrast ยังลงท่อไตไม่พอ หาก CT ยังไม่ชัดและยังสงสัย ให้ปรึกษา urology เพื่อพิจารณา retrograde pyelography

บน CT ให้แยก active vascular extravasation ซึ่งบ่งชี้เลือดออก ออกจาก contrast leak ใน excretory phase ซึ่งบ่งชี้การรั่วของปัสสาวะ ลักษณะที่ชวนสงสัย ureteral injury ได้แก่ contrast รั่วตามแนวท่อไต, delayed ipsilateral excretion, hydronephrosis หรือไม่เห็น contrast ในท่อไตส่วนปลายจากตำแหน่งที่สงสัย.

2. การจัดการตาม hemodynamic status

ผู้ป่วยไม่คงที่ — กู้ชีพตาม trauma protocol และควบคุมแหล่งเลือดออก หากพบ contained, nonexpanding zone II hematoma จาก blunt trauma ระหว่าง laparotomy โดยทั่วไปให้คง hematoma ไว้ ส่วน expanding หรือ pulsatile perirenal hematoma เป็นข้อบ่งชี้ให้สำรวจ หากแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ท่อไตและยังไม่ได้ imaging ที่เพียงพอ ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด เมื่อจำเป็นต้องทำ damage control สามารถระบายปัสสาวะชั่วคราวและเลื่อน definitive ureteral repair จนผู้ป่วยคงที่.

ผู้ป่วยคงที่ — ใช้ nonoperative management เป็นหลักใน blunt renal trauma รวมถึง high-grade injury บางรายที่เฝ้าระวังใกล้ชิดได้ และพิจารณาใน penetrating renal trauma ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital signs, serial Hb/Hct, urine output และ renal function ตามความรุนแรง หากมี active renal arterial bleeding และไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy ทันที ให้พิจารณา selective angioembolization เพื่อสงวนเนื้อไต.

3. แยก collecting system leak ออกจาก ureteral disruption

รอยโรค

แนวทาง

Renal collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่

เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่มีลักษณะชวนสงสัย renal pelvis หรือ proximal ureteral avulsion หาก leak คงอยู่ หรือมี enlarging urinoma, ไข้ ปวดมากขึ้น หรือ ileus ให้พิจารณา ureteral stent, nephrostomy และ/หรือ percutaneous urinoma drainage

Ureteral injury

ส่วนใหญ่มักต้องระบายหรือซ่อม เลือกวิธีตามตำแหน่ง ความสมบูรณ์ของการฉีกขาด และสภาพผู้ป่วย หากวินิจฉัยช้าและเป็น partial injury อาจลองใส่ ureteral stent หากใส่ผ่านไม่ได้หรือเป็น complete disruption ให้พิจารณา nephrostomy และวางแผนซ่อมกับ urology

4. การติดตามและสัญญาณที่ต้องประเมินซ้ำ

  • AAST grade IV–V ให้พิจารณา repeat contrast CT พร้อม delayed phase ที่ประมาณ 48–72 ชม. แนวทาง EAU ยังแนะนำ repeat imaging ใน penetrating renal injury ส่วน blunt grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจ CT ซ้ำเป็น routine.
  • ไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น ท้องอืดหรือ ileus, Hb ลดต่อเนื่อง หรือ hemodynamics แย่ลง ให้ประเมินซ้ำตามอาการโดยไม่รอรอบ CT โดยนึกถึง delayed hemorrhage, urinoma และ missed ureteral injury.
  • หลัง major renal injury นัดติดตามประมาณ 3 เดือน เพื่อวัด BP, ตรวจ urinalysis และ renal function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค พิจารณาวัด BP ต่อเนื่องทุกปีเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic hypertension.

Renal trauma

การเลือกเฝ้าระวัง ทำ angioembolization หรือผ่าตัด ขึ้นกับ hemodynamics หลัง resuscitation, แหล่งเลือดออก และการบาดเจ็บร่วม ผู้ป่วยที่คงที่ส่วนใหญ่รักษาแบบ nonoperative ได้ รวมถึง blunt renal injury ระดับ AAST IV–V บางราย ส่วนผู้ที่ยังไม่คงที่และมีเลือดออกจากไตต้องควบคุมเลือดออกโดยเร็ว.

1. เมื่อใดควรส่ง CT

ในผู้ป่วยที่คงที่พอสำหรับการตรวจ ให้ทำ CT abdomen/pelvis with IV contrast เมื่อมีข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้.

  • Blunt trauma + gross hematuria หรือ microscopic hematuria + SBP <90 mmHg
  • กลไกหรือการตรวจร่างกายชวนสงสัย เช่น rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก หรือกระดูกซี่โครงล่างหัก แม้ไม่มี hematuria
  • Penetrating trauma ที่แนวแผลผ่านใกล้ไต เช่น แผลบริเวณท้อง สีข้าง หรือทรวงอกส่วนล่าง

ปริมาณ hematuria ไม่สัมพันธ์กับความรุนแรงเสมอ และผู้ป่วยที่มี renal pedicle หรือ UPJ injury อาจไม่มี hematuria ใช้ arterial phase ประเมิน vascular injury และ active bleeding, portal venous/nephrographic phase ประเมิน parenchymal laceration และเพิ่ม delayed excretory phase ประมาณ 5–10 นาที เมื่อสงสัย collecting system injury เช่น มี deep laceration ถึง renal sinus หรือมี perinephric fluid ที่อธิบายไม่ได้

2. AAST grade ที่ใช้สื่อสารผล CT

Grade

ลักษณะสำคัญ

I

Renal contusion หรือ subcapsular hematoma โดยไม่มี laceration

II

Perirenal hematoma จำกัดอยู่ใน Gerota fascia หรือ laceration ลึก ≤1 ซม. โดยไม่มี urine leak

III

Laceration ลึก >1 ซม. โดยไม่ถึง collecting system หรือมี contained vascular injury เช่น pseudoaneurysm/AV fistula หรือ active bleeding ที่ยังจำกัดใน Gerota fascia

IV

Laceration ถึง collecting system และมี urine leak, renal pelvis/UPJ disruption, segmental vascular injury, infarction จาก thrombosis โดยไม่มี active bleeding หรือ active bleeding ออกนอก Gerota fascia

V

Shattered kidney, main renal artery/vein laceration หรือ hilar avulsion หรือ devascularized kidney ที่มี active bleeding

Grade IV ครอบคลุมทั้ง urine leak และ vascular injury จึงควรระบุรอยโรคจริงควบคู่กับ grade เพราะมีผลต่อการเลือก stent, embolization หรือการผ่าตัด

3. เลือกการรักษาตามปัญหาหลัก

สถานการณ์

แนวทาง

คงที่และไม่มีข้อบ่งชี้ผ่าตัดด่วน

ใช้ nonoperative management เป็นหลักใน blunt injury และใน penetrating injury ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital signs, serial Hb/Hct, urine output และ creatinine ตามความรุนแรง

Active renal arterial bleeding, pseudoaneurysm หรือ AV fistula ที่ต้องห้ามเลือด

พิจารณา selective angioembolization หากผู้ป่วยคงที่พอและไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy ทันที

ยังไม่คงที่จากเลือดออกที่ไต หรือพบ expanding/pulsatile zone II hematoma ระหว่าง laparotomy

สำรวจและควบคุมเลือดออก พยายามสงวนเนื้อไตเมื่อทำได้ สำหรับ contained, nonexpanding hematoma จาก blunt trauma โดยทั่วไปให้คงไว้

Collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่

เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่สงสัย avulsion หาก leak คงอยู่ มีไข้ ปวด หรือ urinoma โตขึ้น ให้พิจารณา ureteral stent ± percutaneous drainage หรือ nephrostomy ตามรอยโรค

สงสัย renal pelvis หรือ UPJ avulsion

Large medial urinoma หรือ medial contrast extravasation ร่วมกับไม่เห็น contrast ใน distal ureter ควรปรึกษา urology เร็วเพื่อประเมินและรักษา

Renal devascularization โดยไม่มี active bleeding

อาจเฝ้าระวังได้ใน unilateral injury ที่ไตอีกข้างทำงาน หากเป็น bilateral injury หรือ solitary functioning kidney ให้หารือ urology/vascular/IR เร่งด่วนเรื่องโอกาสกู้การทำงานของไต

4. การติดตามและภาวะแทรกซ้อน

  • Repeat CT ประมาณ 48–72 ชม. ใน high-grade injury โดยเลือก phase ตามปัญหาที่ต้องติดตาม แนวทาง EAU ยังแนะนำตรวจซ้ำใน penetrating renal injury ส่วน blunt grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจซ้ำเป็น routine หากมีไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น Hb ลด หรือ hemodynamics แย่ลง ให้ประเมินก่อนถึงรอบนัด.
  • Gross hematuria กลับมาใหม่หรือ Hb ลดหลังอาการดีขึ้น โดยเฉพาะช่วง 7–14 วัน ให้นึกถึง delayed hemorrhage จาก pseudoaneurysm หรือ AV fistula และประสานทีม trauma/urology/IR เพื่อประเมินและห้ามเลือด.
  • หลัง major renal injury นัดประมาณ 3 เดือน เพื่อตรวจ BP, urinalysis และ renal function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค ติดตาม BP ต่อเนื่องอย่างน้อยปีละครั้งเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic hypertension เช่น Page kidney จาก hematoma กดเนื้อไต.

Ureteral injury

ให้นึกถึง ureteral injury เมื่อมีไข้ ปวดสีข้าง หรือ ileus หลังผ่าตัดอุ้งเชิงกรานหรือหลัง abdominal trauma แม้ไม่มี hematuria ผู้ป่วยที่คงที่ควรตรวจ CT abdomen/pelvis with IV contrast พร้อม delayed excretory phase ประมาณ 10 นาที หากพบระหว่างผ่าตัดและผู้ป่วยคงที่ ให้ซ่อมทันทีเมื่อทำได้ ส่วนรายที่วินิจฉัยช้าหรือยังไม่คงที่ ให้ระบายปัสสาวะก่อนแล้ววางแผนซ่อม.

เมื่อใดควรสงสัย

บริบท

สิ่งที่ควรนึกถึง

หลังผ่าตัดหรือหัตถการ

พบบ่อยในบริบท gynecologic, colorectal หรือ urologic surgery กลไกได้แก่ ligation, transection, thermal injury และ devascularization โดยสองอย่างหลังอาจแสดงอาการล่าช้า

หลัง trauma

สงสัยเมื่อแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ท่อไต หรือมี rapid deceleration และการบาดเจ็บหลายอวัยวะในช่องท้อง

อาการล่าช้า

ปวดท้องหรือสีข้าง ไข้ ileus, urinoma, urinary ascites, abscess หรือ sepsis หากมีน้ำใสไหลทางช่องคลอดต่อเนื่องหลังผ่าตัด ให้นึกถึง ureterovaginal fistula

Hematuria มีในผู้ป่วย traumatic ureteral injury น้อยกว่าครึ่ง จึงควรใช้กลไกการบาดเจ็บและอาการหลังผ่าตัดเป็นตัวกำหนดว่าจะตรวจต่อหรือไม่

การวินิจฉัย

  • ผู้ป่วยคงที่ — ส่ง CT urography หรือระบุให้เพิ่ม delayed excretory phase ใน trauma CT มองหา contrast extravasation ตามแนวท่อไต, urinoma, ipsilateral hydronephrosis, delayed excretion หรือท่อไตส่วนปลายไม่ติด contrast หากที่ 10 นาที contrast ยังลงท่อไตไม่เพียงพอ ให้พิจารณาถ่ายเพิ่มในระยะที่ช้ากว่า.
  • CT ยังไม่ชัดแต่สงสัยสูง — ปรึกษา urology เพื่อทำ retrograde pyelography ซึ่งช่วยระบุตำแหน่งรอยโรคและอาจใส่ JJ stent ได้ในคราวเดียว การเห็น contrast ผ่านลงท่อไตส่วนปลายสนับสนุน partial injury ส่วนการไม่เห็น contrast ส่วนปลายเพียงอย่างเดียวต้องตีความร่วมกับคุณภาพของ excretory phase.
  • ต้อง laparotomy ฉุกเฉิน — หากแนวแผลหรือกลไกชวนสงสัย ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด พิจารณา retrograde pyelography หากผลตรวจยังไม่ชัดและสภาพผู้ป่วยเอื้อ.

เลือกการรักษาตามเวลาที่พบและความรุนแรง

สถานการณ์

แนวทาง

Partial injury ที่เนื้อเยื่อยัง viable หรือ perforation จาก endoscopic procedure

ลองใส่ JJ stent ข้ามรอยโรค หากใส่ไม่ผ่านหรือระบายได้ไม่เพียงพอ ให้ทำ percutaneous nephrostomy (PCN)

Complete transection หรือเนื้อเยื่อขาดเลือด พบระหว่างผ่าตัดในผู้ป่วยคงที่

ซ่อมทันทีเมื่อทำได้ โดยตัดเนื้อเยื่อที่ไม่ viable และทำ anastomosis แบบไม่ตึงเหนือ stent หากเกิดจาก thermal injury หรือ gunshot blast ให้ประเมินขอบเขตเนื้อเยื่อขาดเลือด เพราะอาจเกิด delayed necrosis

ผู้ป่วยไม่คงที่หรืออยู่ระหว่าง damage-control surgery

ควบคุมการรั่วและทำ temporary urinary diversion เช่น ผูกท่อไตด้าน proximal แล้วระบายด้วย PCN จากนั้นวางแผน reconstruction เมื่อผู้ป่วยพร้อม

วินิจฉัยล่าช้า

ระบายด้วย JJ stent หากข้ามรอยโรคได้ หรือ PCN หากใส่ stent ไม่ได้หรือระบายไม่พอ หากมี urinoma ขนาดใหญ่ที่ยังคงอยู่หรือมีการติดเชื้อ ให้พิจารณาใส่ drain เพิ่ม และให้ antibiotics เมื่อสงสัยติดเชื้อ

ตำแหน่งกำหนดวิธีซ่อม proximal/mid ureter ที่เสียหายช่วงสั้นมักใช้ ureteroureterostomy ส่วน distal ureter มักใช้ ureteroneocystostomy และอาจเสริม psoas hitch หรือ Boari flap เพื่อให้ต่อได้โดยไม่ตึง

การติดตาม

ก่อนจำหน่ายควรมีแผน ถอดหรือเปลี่ยน stent/PCN และนัดประเมินการระบายของไตหลังรักษา เพราะ ureteral stricture อาจเกิดตามหลังแม้ urine leak หายแล้ว เลือก imaging ตามรอยโรคและชนิดการซ่อม หากยังไม่ชัดว่ามี functional obstruction หรือไม่ พิจารณา diuretic MAG3 renography. หากกลับมามีไข้ ปวดสีข้าง หรือ creatinine สูงขึ้น ให้ประเมินการอุดกั้น การรั่ว และการติดเชื้อซ้ำ