Traumatic upper GU tract injury
Hematuria และ FAST ใช้ตัดการบาดเจ็บของไตหรือท่อไตไม่ได้ หากกลไกบาดเจ็บน่าสงสัยและผู้ป่วยคงที่ ให้ทำ CT abdomen/pelvis
with IV contrast พร้อม delayed excretory phase เมื่อสงสัย collecting system หรือ ureteral
injury หากผู้ป่วยยังไม่คงที่และมีข้อบ่งชี้ผ่าตัดฉุกเฉิน
ให้ควบคุมเลือดออกโดยไม่รอ CT.
1. เมื่อใดควรสงสัยและส่ง CT
|
สถานการณ์ |
การประเมิน |
|
Blunt trauma + gross hematuria
หรือ microscopic hematuria + SBP <90 mmHg |
ส่ง contrast-enhanced
CT เมื่อผู้ป่วยคงที่พอสำหรับการตรวจ |
|
กลไกหรือการตรวจร่างกายน่าสงสัย
แม้ไม่มี hematuria |
ส่ง CT หากมี rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก,
flank ecchymosis, lower rib fracture หรือแนวแผล penetrating
ผ่านใกล้ไตหรือท่อไต |
|
สงสัย ureteral
หรือ ureteropelvic junction (UPJ) injury |
ระบุให้ทำ delayed
excretory images ประมาณ 10 นาที และพิจารณาถ่ายช้ากว่านั้นหาก contrast ยังลงท่อไตไม่พอ
หาก CT ยังไม่ชัดและยังสงสัย ให้ปรึกษา urology เพื่อพิจารณา retrograde pyelography |
บน CT ให้แยก active vascular
extravasation ซึ่งบ่งชี้เลือดออก ออกจาก contrast leak ใน excretory phase ซึ่งบ่งชี้การรั่วของปัสสาวะ
ลักษณะที่ชวนสงสัย ureteral injury ได้แก่ contrast รั่วตามแนวท่อไต, delayed ipsilateral excretion, hydronephrosis หรือไม่เห็น contrast ในท่อไตส่วนปลายจากตำแหน่งที่สงสัย.
2. การจัดการตาม hemodynamic status
ผู้ป่วยไม่คงที่ — กู้ชีพตาม
trauma protocol และควบคุมแหล่งเลือดออก หากพบ contained,
nonexpanding zone II hematoma จาก blunt trauma ระหว่าง laparotomy โดยทั่วไปให้คง hematoma ไว้ ส่วน expanding หรือ pulsatile perirenal hematoma
เป็นข้อบ่งชี้ให้สำรวจ หากแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ท่อไตและยังไม่ได้
imaging ที่เพียงพอ ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด
เมื่อจำเป็นต้องทำ damage control สามารถระบายปัสสาวะชั่วคราวและเลื่อน
definitive ureteral repair จนผู้ป่วยคงที่.
ผู้ป่วยคงที่ — ใช้
nonoperative management เป็นหลักใน
blunt renal trauma รวมถึง high-grade injury บางรายที่เฝ้าระวังใกล้ชิดได้ และพิจารณาใน penetrating renal
trauma ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital signs, serial Hb/Hct,
urine output และ renal function ตามความรุนแรง
หากมี active renal arterial bleeding และไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy
ทันที ให้พิจารณา selective angioembolization เพื่อสงวนเนื้อไต.
3. แยก collecting system leak ออกจาก
ureteral disruption
|
รอยโรค |
แนวทาง |
|
Renal collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่ |
เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่มีลักษณะชวนสงสัย
renal pelvis หรือ proximal ureteral avulsion หาก leak คงอยู่ หรือมี enlarging urinoma,
ไข้ ปวดมากขึ้น หรือ ileus ให้พิจารณา ureteral
stent, nephrostomy และ/หรือ percutaneous urinoma
drainage |
|
Ureteral injury |
ส่วนใหญ่มักต้องระบายหรือซ่อม
เลือกวิธีตามตำแหน่ง ความสมบูรณ์ของการฉีกขาด และสภาพผู้ป่วย
หากวินิจฉัยช้าและเป็น partial injury อาจลองใส่ ureteral
stent หากใส่ผ่านไม่ได้หรือเป็น complete disruption ให้พิจารณา nephrostomy และวางแผนซ่อมกับ urology |
4. การติดตามและสัญญาณที่ต้องประเมินซ้ำ
- AAST grade IV–V ให้พิจารณา repeat contrast CT พร้อม delayed
phase ที่ประมาณ 48–72 ชม. แนวทาง EAU ยังแนะนำ repeat imaging ใน penetrating renal injury ส่วน blunt
grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจ CT ซ้ำเป็น routine.
- ไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น ท้องอืดหรือ ileus, Hb ลดต่อเนื่อง หรือ hemodynamics แย่ลง ให้ประเมินซ้ำตามอาการโดยไม่รอรอบ CT
โดยนึกถึง delayed hemorrhage, urinoma และ
missed ureteral injury.
- หลัง major renal injury นัดติดตามประมาณ 3 เดือน เพื่อวัด BP, ตรวจ urinalysis และ renal function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค พิจารณาวัด BP
ต่อเนื่องทุกปีเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic
hypertension.
Renal trauma
การเลือกเฝ้าระวัง ทำ angioembolization หรือผ่าตัด ขึ้นกับ hemodynamics
หลัง resuscitation, แหล่งเลือดออก
และการบาดเจ็บร่วม ผู้ป่วยที่คงที่ส่วนใหญ่รักษาแบบ
nonoperative ได้ รวมถึง blunt renal injury ระดับ AAST IV–V บางราย
ส่วนผู้ที่ยังไม่คงที่และมีเลือดออกจากไตต้องควบคุมเลือดออกโดยเร็ว.
1. เมื่อใดควรส่ง CT
ในผู้ป่วยที่คงที่พอสำหรับการตรวจ ให้ทำ CT abdomen/pelvis
with IV contrast เมื่อมีข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้.
- Blunt trauma +
gross hematuria หรือ microscopic
hematuria + SBP <90 mmHg
- กลไกหรือการตรวจร่างกายชวนสงสัย เช่น rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก
หรือกระดูกซี่โครงล่างหัก แม้ไม่มี hematuria
- Penetrating
trauma ที่แนวแผลผ่านใกล้ไต เช่น แผลบริเวณท้อง
สีข้าง หรือทรวงอกส่วนล่าง
ปริมาณ hematuria ไม่สัมพันธ์กับความรุนแรงเสมอ
และผู้ป่วยที่มี renal pedicle หรือ UPJ injury อาจไม่มี hematuria ใช้ arterial phase ประเมิน vascular injury และ active
bleeding, portal venous/nephrographic phase ประเมิน parenchymal laceration และเพิ่ม delayed excretory
phase ประมาณ 5–10 นาที เมื่อสงสัย collecting system injury เช่น มี deep laceration ถึง renal sinus หรือมี perinephric fluid ที่อธิบายไม่ได้
2. AAST grade ที่ใช้สื่อสารผล CT
|
Grade |
ลักษณะสำคัญ |
|
I |
Renal contusion หรือ
subcapsular hematoma โดยไม่มี laceration |
|
II |
Perirenal hematoma จำกัดอยู่ใน
Gerota fascia หรือ laceration ลึก ≤1
ซม. โดยไม่มี urine leak |
|
III |
Laceration ลึก >1
ซม. โดยไม่ถึง collecting system
หรือมี contained vascular injury เช่น pseudoaneurysm/AV
fistula หรือ active bleeding ที่ยังจำกัดใน
Gerota fascia |
|
IV |
Laceration ถึง collecting
system และมี urine leak, renal pelvis/UPJ disruption,
segmental vascular injury, infarction จาก thrombosis โดยไม่มี active bleeding หรือ active
bleeding ออกนอก Gerota fascia |
|
V |
Shattered kidney, main renal
artery/vein laceration หรือ hilar avulsion หรือ devascularized kidney ที่มี active
bleeding |
Grade IV ครอบคลุมทั้ง urine leak และ vascular injury จึงควรระบุรอยโรคจริงควบคู่กับ
grade เพราะมีผลต่อการเลือก stent, embolization หรือการผ่าตัด
3. เลือกการรักษาตามปัญหาหลัก
|
สถานการณ์ |
แนวทาง |
|
คงที่และไม่มีข้อบ่งชี้ผ่าตัดด่วน |
ใช้ nonoperative
management เป็นหลักใน blunt injury และใน
penetrating injury ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital
signs, serial Hb/Hct, urine output และ creatinine ตามความรุนแรง |
|
Active renal arterial
bleeding, pseudoaneurysm หรือ AV fistula ที่ต้องห้ามเลือด |
พิจารณา selective
angioembolization หากผู้ป่วยคงที่พอและไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy
ทันที |
|
ยังไม่คงที่จากเลือดออกที่ไต
หรือพบ expanding/pulsatile zone II hematoma ระหว่าง laparotomy |
สำรวจและควบคุมเลือดออก พยายามสงวนเนื้อไตเมื่อทำได้ สำหรับ contained, nonexpanding
hematoma จาก blunt trauma โดยทั่วไปให้คงไว้ |
|
Collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่ |
เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่สงสัย
avulsion หาก leak คงอยู่ มีไข้ ปวด
หรือ urinoma โตขึ้น ให้พิจารณา ureteral stent
± percutaneous drainage หรือ nephrostomy ตามรอยโรค |
|
สงสัย renal
pelvis หรือ UPJ avulsion |
Large medial urinoma หรือ medial contrast extravasation ร่วมกับไม่เห็น
contrast ใน distal ureter ควรปรึกษา
urology เร็วเพื่อประเมินและรักษา |
|
Renal devascularization โดยไม่มี active bleeding |
อาจเฝ้าระวังได้ใน unilateral
injury ที่ไตอีกข้างทำงาน หากเป็น bilateral injury หรือ solitary functioning kidney ให้หารือ urology/vascular/IR
เร่งด่วนเรื่องโอกาสกู้การทำงานของไต |
4. การติดตามและภาวะแทรกซ้อน
- Repeat CT ประมาณ 48–72 ชม. ใน high-grade injury โดยเลือก phase ตามปัญหาที่ต้องติดตาม แนวทาง EAU
ยังแนะนำตรวจซ้ำใน penetrating renal injury ส่วน blunt grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจซ้ำเป็น
routine หากมีไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น Hb ลด หรือ hemodynamics แย่ลง
ให้ประเมินก่อนถึงรอบนัด.
- Gross hematuria
กลับมาใหม่หรือ Hb ลดหลังอาการดีขึ้น โดยเฉพาะช่วง 7–14 วัน ให้นึกถึง delayed hemorrhage จาก pseudoaneurysm หรือ AV fistula และประสานทีม trauma/urology/IR เพื่อประเมินและห้ามเลือด.
- หลัง major renal injury นัดประมาณ 3 เดือน เพื่อตรวจ BP, urinalysis และ renal
function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค
ติดตาม BP ต่อเนื่องอย่างน้อยปีละครั้งเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic
hypertension เช่น Page kidney จาก hematoma กดเนื้อไต.
Ureteral injury
ให้นึกถึง ureteral injury เมื่อมีไข้ ปวดสีข้าง หรือ ileus
หลังผ่าตัดอุ้งเชิงกรานหรือหลัง abdominal trauma แม้ไม่มี hematuria ผู้ป่วยที่คงที่ควรตรวจ
CT abdomen/pelvis with IV contrast พร้อม delayed
excretory phase ประมาณ 10 นาที หากพบระหว่างผ่าตัดและผู้ป่วยคงที่ ให้ซ่อมทันทีเมื่อทำได้
ส่วนรายที่วินิจฉัยช้าหรือยังไม่คงที่ ให้ระบายปัสสาวะก่อนแล้ววางแผนซ่อม.
เมื่อใดควรสงสัย
|
บริบท |
สิ่งที่ควรนึกถึง |
|
หลังผ่าตัดหรือหัตถการ |
พบบ่อยในบริบท gynecologic,
colorectal หรือ urologic surgery กลไกได้แก่
ligation, transection, thermal injury และ devascularization
โดยสองอย่างหลังอาจแสดงอาการล่าช้า |
|
หลัง trauma |
สงสัยเมื่อแนวแผล penetrating
ผ่านใกล้ท่อไต หรือมี rapid deceleration และการบาดเจ็บหลายอวัยวะในช่องท้อง |
|
อาการล่าช้า |
ปวดท้องหรือสีข้าง
ไข้ ileus, urinoma, urinary ascites, abscess หรือ sepsis
หากมีน้ำใสไหลทางช่องคลอดต่อเนื่องหลังผ่าตัด ให้นึกถึง ureterovaginal
fistula |
Hematuria มีในผู้ป่วย traumatic ureteral
injury น้อยกว่าครึ่ง จึงควรใช้กลไกการบาดเจ็บและอาการหลังผ่าตัดเป็นตัวกำหนดว่าจะตรวจต่อหรือไม่
การวินิจฉัย
- ผู้ป่วยคงที่ — ส่ง CT urography หรือระบุให้เพิ่ม delayed excretory phase ใน trauma
CT มองหา contrast
extravasation ตามแนวท่อไต, urinoma,
ipsilateral hydronephrosis, delayed excretion หรือท่อไตส่วนปลายไม่ติด
contrast หากที่ 10 นาที contrast
ยังลงท่อไตไม่เพียงพอ ให้พิจารณาถ่ายเพิ่มในระยะที่ช้ากว่า.
- CT ยังไม่ชัดแต่สงสัยสูง — ปรึกษา urology เพื่อทำ retrograde
pyelography ซึ่งช่วยระบุตำแหน่งรอยโรคและอาจใส่ JJ
stent ได้ในคราวเดียว การเห็น contrast ผ่านลงท่อไตส่วนปลายสนับสนุน
partial injury ส่วนการไม่เห็น contrast ส่วนปลายเพียงอย่างเดียวต้องตีความร่วมกับคุณภาพของ excretory
phase.
- ต้อง laparotomy ฉุกเฉิน — หากแนวแผลหรือกลไกชวนสงสัย
ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด พิจารณา retrograde pyelography หากผลตรวจยังไม่ชัดและสภาพผู้ป่วยเอื้อ.
เลือกการรักษาตามเวลาที่พบและความรุนแรง
|
สถานการณ์ |
แนวทาง |
|
Partial injury ที่เนื้อเยื่อยัง
viable หรือ perforation จาก endoscopic
procedure |
ลองใส่ JJ
stent ข้ามรอยโรค หากใส่ไม่ผ่านหรือระบายได้ไม่เพียงพอ
ให้ทำ percutaneous nephrostomy (PCN) |
|
Complete transection หรือเนื้อเยื่อขาดเลือด พบระหว่างผ่าตัดในผู้ป่วยคงที่ |
ซ่อมทันทีเมื่อทำได้ โดยตัดเนื้อเยื่อที่ไม่ viable และทำ anastomosis
แบบไม่ตึงเหนือ stent หากเกิดจาก thermal
injury หรือ gunshot blast ให้ประเมินขอบเขตเนื้อเยื่อขาดเลือด
เพราะอาจเกิด delayed necrosis |
|
ผู้ป่วยไม่คงที่หรืออยู่ระหว่าง
damage-control surgery |
ควบคุมการรั่วและทำ temporary
urinary diversion เช่น ผูกท่อไตด้าน proximal แล้วระบายด้วย PCN จากนั้นวางแผน reconstruction
เมื่อผู้ป่วยพร้อม |
|
วินิจฉัยล่าช้า |
ระบายด้วย JJ
stent หากข้ามรอยโรคได้ หรือ PCN หากใส่ stent
ไม่ได้หรือระบายไม่พอ หากมี urinoma
ขนาดใหญ่ที่ยังคงอยู่หรือมีการติดเชื้อ ให้พิจารณาใส่ drain
เพิ่ม และให้ antibiotics เมื่อสงสัยติดเชื้อ |
ตำแหน่งกำหนดวิธีซ่อม proximal/mid ureter ที่เสียหายช่วงสั้นมักใช้ ureteroureterostomy
ส่วน distal ureter มักใช้ ureteroneocystostomy และอาจเสริม psoas hitch หรือ Boari flap เพื่อให้ต่อได้โดยไม่ตึง
การติดตาม
ก่อนจำหน่ายควรมีแผน ถอดหรือเปลี่ยน stent/PCN
และนัดประเมินการระบายของไตหลังรักษา เพราะ ureteral stricture อาจเกิดตามหลังแม้ urine leak หายแล้ว เลือก imaging ตามรอยโรคและชนิดการซ่อม
หากยังไม่ชัดว่ามี functional obstruction หรือไม่ พิจารณา diuretic MAG3
renography. หากกลับมามีไข้ ปวดสีข้าง หรือ creatinine
สูงขึ้น ให้ประเมินการอุดกั้น การรั่ว และการติดเชื้อซ้ำ
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น