วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

Traumatic upper GU tract injury

Traumatic upper GU tract injury

Hematuria และ FAST ใช้ตัดการบาดเจ็บของไตหรือท่อไตไม่ได้ หากกลไกบาดเจ็บน่าสงสัยและผู้ป่วยคงที่ ให้ทำ CT abdomen/pelvis with IV contrast พร้อม delayed excretory phase เมื่อสงสัย collecting system หรือ ureteral injury หากผู้ป่วยยังไม่คงที่และมีข้อบ่งชี้ผ่าตัดฉุกเฉิน ให้ควบคุมเลือดออกโดยไม่รอ CT.

1. เมื่อใดควรสงสัยและส่ง CT

สถานการณ์

การประเมิน

Blunt trauma + gross hematuria หรือ microscopic hematuria + SBP <90 mmHg

ส่ง contrast-enhanced CT เมื่อผู้ป่วยคงที่พอสำหรับการตรวจ

กลไกหรือการตรวจร่างกายน่าสงสัย แม้ไม่มี hematuria

ส่ง CT หากมี rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก, flank ecchymosis, lower rib fracture หรือแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ไตหรือท่อไต

สงสัย ureteral หรือ ureteropelvic junction (UPJ) injury

ระบุให้ทำ delayed excretory images ประมาณ 10 นาที และพิจารณาถ่ายช้ากว่านั้นหาก contrast ยังลงท่อไตไม่พอ หาก CT ยังไม่ชัดและยังสงสัย ให้ปรึกษา urology เพื่อพิจารณา retrograde pyelography

บน CT ให้แยก active vascular extravasation ซึ่งบ่งชี้เลือดออก ออกจาก contrast leak ใน excretory phase ซึ่งบ่งชี้การรั่วของปัสสาวะ ลักษณะที่ชวนสงสัย ureteral injury ได้แก่ contrast รั่วตามแนวท่อไต, delayed ipsilateral excretion, hydronephrosis หรือไม่เห็น contrast ในท่อไตส่วนปลายจากตำแหน่งที่สงสัย.

2. การจัดการตาม hemodynamic status

ผู้ป่วยไม่คงที่ — กู้ชีพตาม trauma protocol และควบคุมแหล่งเลือดออก หากพบ contained, nonexpanding zone II hematoma จาก blunt trauma ระหว่าง laparotomy โดยทั่วไปให้คง hematoma ไว้ ส่วน expanding หรือ pulsatile perirenal hematoma เป็นข้อบ่งชี้ให้สำรวจ หากแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ท่อไตและยังไม่ได้ imaging ที่เพียงพอ ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด เมื่อจำเป็นต้องทำ damage control สามารถระบายปัสสาวะชั่วคราวและเลื่อน definitive ureteral repair จนผู้ป่วยคงที่.

ผู้ป่วยคงที่ — ใช้ nonoperative management เป็นหลักใน blunt renal trauma รวมถึง high-grade injury บางรายที่เฝ้าระวังใกล้ชิดได้ และพิจารณาใน penetrating renal trauma ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital signs, serial Hb/Hct, urine output และ renal function ตามความรุนแรง หากมี active renal arterial bleeding และไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy ทันที ให้พิจารณา selective angioembolization เพื่อสงวนเนื้อไต.

3. แยก collecting system leak ออกจาก ureteral disruption

รอยโรค

แนวทาง

Renal collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่

เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่มีลักษณะชวนสงสัย renal pelvis หรือ proximal ureteral avulsion หาก leak คงอยู่ หรือมี enlarging urinoma, ไข้ ปวดมากขึ้น หรือ ileus ให้พิจารณา ureteral stent, nephrostomy และ/หรือ percutaneous urinoma drainage

Ureteral injury

ส่วนใหญ่มักต้องระบายหรือซ่อม เลือกวิธีตามตำแหน่ง ความสมบูรณ์ของการฉีกขาด และสภาพผู้ป่วย หากวินิจฉัยช้าและเป็น partial injury อาจลองใส่ ureteral stent หากใส่ผ่านไม่ได้หรือเป็น complete disruption ให้พิจารณา nephrostomy และวางแผนซ่อมกับ urology

4. การติดตามและสัญญาณที่ต้องประเมินซ้ำ

  • AAST grade IV–V ให้พิจารณา repeat contrast CT พร้อม delayed phase ที่ประมาณ 48–72 ชม. แนวทาง EAU ยังแนะนำ repeat imaging ใน penetrating renal injury ส่วน blunt grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจ CT ซ้ำเป็น routine.
  • ไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น ท้องอืดหรือ ileus, Hb ลดต่อเนื่อง หรือ hemodynamics แย่ลง ให้ประเมินซ้ำตามอาการโดยไม่รอรอบ CT โดยนึกถึง delayed hemorrhage, urinoma และ missed ureteral injury.
  • หลัง major renal injury นัดติดตามประมาณ 3 เดือน เพื่อวัด BP, ตรวจ urinalysis และ renal function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค พิจารณาวัด BP ต่อเนื่องทุกปีเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic hypertension.

Renal trauma

การเลือกเฝ้าระวัง ทำ angioembolization หรือผ่าตัด ขึ้นกับ hemodynamics หลัง resuscitation, แหล่งเลือดออก และการบาดเจ็บร่วม ผู้ป่วยที่คงที่ส่วนใหญ่รักษาแบบ nonoperative ได้ รวมถึง blunt renal injury ระดับ AAST IV–V บางราย ส่วนผู้ที่ยังไม่คงที่และมีเลือดออกจากไตต้องควบคุมเลือดออกโดยเร็ว.

1. เมื่อใดควรส่ง CT

ในผู้ป่วยที่คงที่พอสำหรับการตรวจ ให้ทำ CT abdomen/pelvis with IV contrast เมื่อมีข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้.

  • Blunt trauma + gross hematuria หรือ microscopic hematuria + SBP <90 mmHg
  • กลไกหรือการตรวจร่างกายชวนสงสัย เช่น rapid deceleration, แรงกระแทกสีข้างมาก หรือกระดูกซี่โครงล่างหัก แม้ไม่มี hematuria
  • Penetrating trauma ที่แนวแผลผ่านใกล้ไต เช่น แผลบริเวณท้อง สีข้าง หรือทรวงอกส่วนล่าง

ปริมาณ hematuria ไม่สัมพันธ์กับความรุนแรงเสมอ และผู้ป่วยที่มี renal pedicle หรือ UPJ injury อาจไม่มี hematuria ใช้ arterial phase ประเมิน vascular injury และ active bleeding, portal venous/nephrographic phase ประเมิน parenchymal laceration และเพิ่ม delayed excretory phase ประมาณ 5–10 นาที เมื่อสงสัย collecting system injury เช่น มี deep laceration ถึง renal sinus หรือมี perinephric fluid ที่อธิบายไม่ได้

2. AAST grade ที่ใช้สื่อสารผล CT

Grade

ลักษณะสำคัญ

I

Renal contusion หรือ subcapsular hematoma โดยไม่มี laceration

II

Perirenal hematoma จำกัดอยู่ใน Gerota fascia หรือ laceration ลึก ≤1 ซม. โดยไม่มี urine leak

III

Laceration ลึก >1 ซม. โดยไม่ถึง collecting system หรือมี contained vascular injury เช่น pseudoaneurysm/AV fistula หรือ active bleeding ที่ยังจำกัดใน Gerota fascia

IV

Laceration ถึง collecting system และมี urine leak, renal pelvis/UPJ disruption, segmental vascular injury, infarction จาก thrombosis โดยไม่มี active bleeding หรือ active bleeding ออกนอก Gerota fascia

V

Shattered kidney, main renal artery/vein laceration หรือ hilar avulsion หรือ devascularized kidney ที่มี active bleeding

Grade IV ครอบคลุมทั้ง urine leak และ vascular injury จึงควรระบุรอยโรคจริงควบคู่กับ grade เพราะมีผลต่อการเลือก stent, embolization หรือการผ่าตัด

3. เลือกการรักษาตามปัญหาหลัก

สถานการณ์

แนวทาง

คงที่และไม่มีข้อบ่งชี้ผ่าตัดด่วน

ใช้ nonoperative management เป็นหลักใน blunt injury และใน penetrating injury ที่คัดเลือกแล้ว ติดตาม vital signs, serial Hb/Hct, urine output และ creatinine ตามความรุนแรง

Active renal arterial bleeding, pseudoaneurysm หรือ AV fistula ที่ต้องห้ามเลือด

พิจารณา selective angioembolization หากผู้ป่วยคงที่พอและไม่มีข้อบ่งชี้ laparotomy ทันที

ยังไม่คงที่จากเลือดออกที่ไต หรือพบ expanding/pulsatile zone II hematoma ระหว่าง laparotomy

สำรวจและควบคุมเลือดออก พยายามสงวนเนื้อไตเมื่อทำได้ สำหรับ contained, nonexpanding hematoma จาก blunt trauma โดยทั่วไปให้คงไว้

Collecting system leak ในผู้ป่วยคงที่

เฝ้าระวังได้หากไม่มีอาการและไม่สงสัย avulsion หาก leak คงอยู่ มีไข้ ปวด หรือ urinoma โตขึ้น ให้พิจารณา ureteral stent ± percutaneous drainage หรือ nephrostomy ตามรอยโรค

สงสัย renal pelvis หรือ UPJ avulsion

Large medial urinoma หรือ medial contrast extravasation ร่วมกับไม่เห็น contrast ใน distal ureter ควรปรึกษา urology เร็วเพื่อประเมินและรักษา

Renal devascularization โดยไม่มี active bleeding

อาจเฝ้าระวังได้ใน unilateral injury ที่ไตอีกข้างทำงาน หากเป็น bilateral injury หรือ solitary functioning kidney ให้หารือ urology/vascular/IR เร่งด่วนเรื่องโอกาสกู้การทำงานของไต

4. การติดตามและภาวะแทรกซ้อน

  • Repeat CT ประมาณ 48–72 ชม. ใน high-grade injury โดยเลือก phase ตามปัญหาที่ต้องติดตาม แนวทาง EAU ยังแนะนำตรวจซ้ำใน penetrating renal injury ส่วน blunt grade I–III ที่อาการคงที่มักไม่ต้องตรวจซ้ำเป็น routine หากมีไข้ ปวดสีข้างมากขึ้น Hb ลด หรือ hemodynamics แย่ลง ให้ประเมินก่อนถึงรอบนัด.
  • Gross hematuria กลับมาใหม่หรือ Hb ลดหลังอาการดีขึ้น โดยเฉพาะช่วง 7–14 วัน ให้นึกถึง delayed hemorrhage จาก pseudoaneurysm หรือ AV fistula และประสานทีม trauma/urology/IR เพื่อประเมินและห้ามเลือด.
  • หลัง major renal injury นัดประมาณ 3 เดือน เพื่อตรวจ BP, urinalysis และ renal function พร้อมเลือก imaging ตามรอยโรค ติดตาม BP ต่อเนื่องอย่างน้อยปีละครั้งเพื่อเฝ้าระวัง post-traumatic hypertension เช่น Page kidney จาก hematoma กดเนื้อไต.

Ureteral injury

ให้นึกถึง ureteral injury เมื่อมีไข้ ปวดสีข้าง หรือ ileus หลังผ่าตัดอุ้งเชิงกรานหรือหลัง abdominal trauma แม้ไม่มี hematuria ผู้ป่วยที่คงที่ควรตรวจ CT abdomen/pelvis with IV contrast พร้อม delayed excretory phase ประมาณ 10 นาที หากพบระหว่างผ่าตัดและผู้ป่วยคงที่ ให้ซ่อมทันทีเมื่อทำได้ ส่วนรายที่วินิจฉัยช้าหรือยังไม่คงที่ ให้ระบายปัสสาวะก่อนแล้ววางแผนซ่อม.

เมื่อใดควรสงสัย

บริบท

สิ่งที่ควรนึกถึง

หลังผ่าตัดหรือหัตถการ

พบบ่อยในบริบท gynecologic, colorectal หรือ urologic surgery กลไกได้แก่ ligation, transection, thermal injury และ devascularization โดยสองอย่างหลังอาจแสดงอาการล่าช้า

หลัง trauma

สงสัยเมื่อแนวแผล penetrating ผ่านใกล้ท่อไต หรือมี rapid deceleration และการบาดเจ็บหลายอวัยวะในช่องท้อง

อาการล่าช้า

ปวดท้องหรือสีข้าง ไข้ ileus, urinoma, urinary ascites, abscess หรือ sepsis หากมีน้ำใสไหลทางช่องคลอดต่อเนื่องหลังผ่าตัด ให้นึกถึง ureterovaginal fistula

Hematuria มีในผู้ป่วย traumatic ureteral injury น้อยกว่าครึ่ง จึงควรใช้กลไกการบาดเจ็บและอาการหลังผ่าตัดเป็นตัวกำหนดว่าจะตรวจต่อหรือไม่

การวินิจฉัย

  • ผู้ป่วยคงที่ — ส่ง CT urography หรือระบุให้เพิ่ม delayed excretory phase ใน trauma CT มองหา contrast extravasation ตามแนวท่อไต, urinoma, ipsilateral hydronephrosis, delayed excretion หรือท่อไตส่วนปลายไม่ติด contrast หากที่ 10 นาที contrast ยังลงท่อไตไม่เพียงพอ ให้พิจารณาถ่ายเพิ่มในระยะที่ช้ากว่า.
  • CT ยังไม่ชัดแต่สงสัยสูง — ปรึกษา urology เพื่อทำ retrograde pyelography ซึ่งช่วยระบุตำแหน่งรอยโรคและอาจใส่ JJ stent ได้ในคราวเดียว การเห็น contrast ผ่านลงท่อไตส่วนปลายสนับสนุน partial injury ส่วนการไม่เห็น contrast ส่วนปลายเพียงอย่างเดียวต้องตีความร่วมกับคุณภาพของ excretory phase.
  • ต้อง laparotomy ฉุกเฉิน — หากแนวแผลหรือกลไกชวนสงสัย ให้ตรวจท่อไตโดยตรงระหว่างผ่าตัด พิจารณา retrograde pyelography หากผลตรวจยังไม่ชัดและสภาพผู้ป่วยเอื้อ.

เลือกการรักษาตามเวลาที่พบและความรุนแรง

สถานการณ์

แนวทาง

Partial injury ที่เนื้อเยื่อยัง viable หรือ perforation จาก endoscopic procedure

ลองใส่ JJ stent ข้ามรอยโรค หากใส่ไม่ผ่านหรือระบายได้ไม่เพียงพอ ให้ทำ percutaneous nephrostomy (PCN)

Complete transection หรือเนื้อเยื่อขาดเลือด พบระหว่างผ่าตัดในผู้ป่วยคงที่

ซ่อมทันทีเมื่อทำได้ โดยตัดเนื้อเยื่อที่ไม่ viable และทำ anastomosis แบบไม่ตึงเหนือ stent หากเกิดจาก thermal injury หรือ gunshot blast ให้ประเมินขอบเขตเนื้อเยื่อขาดเลือด เพราะอาจเกิด delayed necrosis

ผู้ป่วยไม่คงที่หรืออยู่ระหว่าง damage-control surgery

ควบคุมการรั่วและทำ temporary urinary diversion เช่น ผูกท่อไตด้าน proximal แล้วระบายด้วย PCN จากนั้นวางแผน reconstruction เมื่อผู้ป่วยพร้อม

วินิจฉัยล่าช้า

ระบายด้วย JJ stent หากข้ามรอยโรคได้ หรือ PCN หากใส่ stent ไม่ได้หรือระบายไม่พอ หากมี urinoma ขนาดใหญ่ที่ยังคงอยู่หรือมีการติดเชื้อ ให้พิจารณาใส่ drain เพิ่ม และให้ antibiotics เมื่อสงสัยติดเชื้อ

ตำแหน่งกำหนดวิธีซ่อม proximal/mid ureter ที่เสียหายช่วงสั้นมักใช้ ureteroureterostomy ส่วน distal ureter มักใช้ ureteroneocystostomy และอาจเสริม psoas hitch หรือ Boari flap เพื่อให้ต่อได้โดยไม่ตึง

การติดตาม

ก่อนจำหน่ายควรมีแผน ถอดหรือเปลี่ยน stent/PCN และนัดประเมินการระบายของไตหลังรักษา เพราะ ureteral stricture อาจเกิดตามหลังแม้ urine leak หายแล้ว เลือก imaging ตามรอยโรคและชนิดการซ่อม หากยังไม่ชัดว่ามี functional obstruction หรือไม่ พิจารณา diuretic MAG3 renography. หากกลับมามีไข้ ปวดสีข้าง หรือ creatinine สูงขึ้น ให้ประเมินการอุดกั้น การรั่ว และการติดเชื้อซ้ำ

 

 

ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น