Microbiology: Bacteria overview
1. แบคทีเรียคืออะไร
แบคทีเรีย (Bacteria) เป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว
(unicellular organism)
ต่างจากเซลล์คนตรงที่เป็น
- Prokaryote
- ไม่มี nucleus
- ไม่มี mitochondria
- DNA ลอยอยู่ใน cytoplasm
ภาพง่ายๆ
Human cell
Cell membrane
↓
Cytoplasm
↓
Nucleus (DNA)
---------------------
Bacteria
Cell wall
↓
Cell membrane
↓
Cytoplasm
↓
DNA (ไม่มี nucleus)
2. ทำไมแพทย์ต้องเรียนแบคทีเรีย
เพราะโรคติดเชื้อส่วนใหญ่เกิดจาก
- Bacteria
- Virus
- Fungi
- Parasite
ในเวชปฏิบัติจริง
โรคติดเชื้อที่พบบ่อยที่สุดคือ
- Pneumonia
- UTI
- Cellulitis
- Sepsis
- Meningitis
ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจาก bacteria
ดังนั้นการเลือก antibiotic ต้องอาศัยความเข้าใจเชื้อ
3. วิธีคิดแบบ Microbiology
เวลาเจอเชื้อใหม่
ให้ถามเพียง 4 คำถาม
1. รูปร่างเป็นอย่างไร
2. ย้อม Gram ได้อะไร
3. อยู่ที่ไหน
4. ก่อโรคอย่างไร
4. Gram stain คือหัวใจของ bacteriology
การแบ่งแบคทีเรียที่สำคัญที่สุดคือ
Gram positive
ผนังเซลล์หนา
มี peptidoglycan มาก
ติดสีม่วง
ตัวอย่าง
- Staphylococcus
- Streptococcus
- Enterococcus
Gram negative
ผนังบางกว่า
มี outer membrane
มี LPS (endotoxin)
ติดสีชมพู
ตัวอย่าง
- E.
coli
- Klebsiella
- Pseudomonas
- Neisseria
ภาพจำง่าย
Gram positive
████████████
Peptidoglycan หนา
--------------------
Gram negative
████
Peptidoglycan บาง
=========
Outer membrane
5. รูปร่างของแบคทีเรีย
Cocci
ทรงกลม
O O O O
เช่น
- Staphylococcus
- Streptococcus
Bacilli
แท่ง
| | | |
เช่น
- E.
coli
- Klebsiella
Curved bacteria
โค้ง
,
S
~
เช่น
- Vibrio
- Campylobacter
- Helicobacter
Spirochete
เกลียว
~~~~~~~
เช่น
- Treponema
- Leptospira
6. เชื้ออยู่ที่ไหนตามธรรมชาติ
นี่คือจุดสำคัญที่สุดในการวินิจฉัย
Skin flora
เชื้อประจำผิวหนัง
- Staphylococcus
aureus
- Staphylococcus
epidermidis
Oral flora
ช่องปาก
- Viridans
streptococci
- Anaerobes
Colon flora
ลำไส้
- E.
coli
- Klebsiella
- Bacteroides
Environment
สิ่งแวดล้อม
- Pseudomonas
- Legionella
การจำว่าเชื้ออยู่ตรงไหน จะช่วยเดาโรคได้ทันที
ตัวอย่าง
UTI
↓
เชื้อจากลำไส้
↓
E. coli
7. Pathogenesis คืออะไร
Pathogenesis คือ
กระบวนการที่เชื้อทำให้เกิดโรค
มีลำดับดังนี้
Exposure
↓
Colonization
↓
Invasion
↓
Immune response
↓
Disease
8. ขั้นที่ 1: Exposure
เชื้อต้องเข้าสู่ร่างกายก่อน
ช่องทางหลัก
Respiratory
หายใจเข้า
- Pneumococcus
- TB
GI tract
กินเข้าไป
- Salmonella
- Vibrio
Skin
ผ่านแผล
- Staphylococcus
- Streptococcus
Sexual transmission
- Gonorrhea
- Syphilis
9. ขั้นที่ 2: Colonization
เชื้อเกาะอยู่เฉยๆ
ยังไม่ก่อโรค
ตัวอย่าง
หลายคนมี
- S.
aureus ในจมูก
- E.
coli ในลำไส้
แต่ไม่ป่วย
เรียกว่า
Colonization
10. ขั้นที่ 3: Invasion
เชื้อเริ่มบุกรุกเนื้อเยื่อ
ตัวอย่าง
Skin
↓
Subcutaneous tissue
↓
Cellulitis
หรือ
Lung
↓
Alveoli
↓
Pneumonia
11. Virulence factors คืออาวุธของเชื้อ
เชื้อไม่ได้อันตรายเท่ากัน
ความรุนแรงขึ้นกับ
Virulence factor
Capsule
แคปซูลหุ้มเชื้อ
ช่วยหนี phagocytosis
ตัวอย่าง
- Pneumococcus
- Klebsiella
Adhesin
ช่วยเกาะเซลล์
ตัวอย่าง
E. coli ใน UTI
เกาะ urothelium ได้ดี
Biofilm
สร้างชั้นป้องกัน
พบบน
- Catheter
- Prosthetic
valve
ตัวอย่าง
- S.
epidermidis
Toxin
สร้างพิษ
เชื้อไม่ต้องเยอะก็ป่วยได้
12. Exotoxin
สารพิษที่เชื้อหลั่งออกมา
ตัวอย่าง
- Tetanus
toxin
- Botulinum
toxin
- Diphtheria
toxin
พิษเป็นตัวก่อโรคหลัก
ไม่ใช่ตัวเชื้อเอง
13. Endotoxin
พบใน Gram negative
เกิดจาก
LPS
โดยเฉพาะ
Lipid A
ทำให้
- ไข้
- Vasodilation
- Shock
- Sepsis
ภาพจำ
Gram negative
↓
LPS
↓
Cytokine storm
↓
Septic shock
14. Host defense
เชื้อก่อโรคได้หรือไม่
ไม่ได้ขึ้นกับเชื้ออย่างเดียว
ขึ้นกับ host ด้วย
Barrier
ด่านแรก
- Skin
- Mucosa
Innate immunity
ตอบสนองเร็ว
- Neutrophil
- Macrophage
Adaptive immunity
ตอบสนองจำเพาะ
- B
cell
- T
cell
15. ทำไมบางคนติดเชื้อง่าย
ตัวอย่าง
Neutropenia
เสี่ยง
Gram negative bacteremia
HIV
เสี่ยง
Opportunistic infection
Splenectomy
เสี่ยง
Encapsulated bacteria
โดยเฉพาะ
- Pneumococcus
- Meningococcus
- Hib
16. Infection ≠ Disease
สิ่งที่นักศึกษาแพทย์มักสับสน
Colonization
≠
Infection
≠
Disease
ตัวอย่าง
มี E. coli ในปัสสาวะ
↓
ไม่มีอาการ
↓
Asymptomatic bacteriuria
↓
ไม่จำเป็นต้องรักษาเสมอไป
17. หลักคิดสำคัญที่สุดในการเรียนแบคทีเรีย
เวลาพบชื่อเชื้อใหม่ อย่าพยายามท่องทันที
ให้ถาม 6 ข้อ
1.
Gram positive หรือ Gram
negative?
2.
Cocci หรือ bacilli?
3.
อยู่ที่ไหนตามธรรมชาติ?
4.
ติดต่ออย่างไร?
5.
Virulence factor สำคัญคืออะไร?
6.
ก่อโรคอะไรบ่อยที่สุด?
ถ้าตอบได้ 6 ข้อนี้
คุณจะเข้าใจเชื้อนั้นได้มากกว่าการจำรายละเอียดยิบย่อยจำนวนมาก
Concept Map สรุปทั้งบท
Bacteria
│
├─ Structure
│ ├─ Gram
positive
│ └─ Gram
negative
│
├─ Morphology
│ ├─
Cocci
│ ├─
Bacilli
│ └─
Spirochetes
│
├─ Reservoir
│ ├─ Skin
│ ├─ Oral
cavity
│ ├─ Gut
│ └─
Environment
│
├─ Pathogenesis
│ ├─
Exposure
│ ├─
Colonization
│ ├─
Invasion
│ ├─
Immune response
│ └─
Disease
│
├─ Virulence factors
│ ├─
Capsule
│ ├─
Adhesin
│ ├─
Biofilm
│ └─
Toxin
│
└─ Host defense
├─
Barrier
├─
Innate immunity
└─
Adaptive immunity
หากเรียนต่อในระดับนักศึกษาแพทย์
ผมแนะนำให้ต่อยอดเป็นลำดับดังนี้:
1.
Gram-positive cocci (Staphylococcus,
Streptococcus, Enterococcus)
2.
Gram-negative bacilli (E. coli, Klebsiella,
Pseudomonas)
3.
Gram-negative cocci (Neisseria)
4.
Anaerobes
5.
Atypical bacteria (Mycoplasma, Chlamydia,
Legionella)
6.
Spirochetes (Syphilis, Leptospirosis)
7.
Mycobacteria (TB, NTM)
ลำดับนี้จะทำให้เห็นภาพรวมของ microbiology
ทั้งระบบก่อน
แล้วจึงค่อยลงรายละเอียดของเชื้อแต่ละกลุ่มได้ง่ายขึ้นมากครับ।
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น